Miken uygarlığı: Agamemnon’un dünyası

Yaklaşık 3600 yıl önce, Atina ve Sparta ünlü olmadan çok önce, anakara Yunanistan’da zengin bir uygarlık gelişti. Bu insanlara en zengin şehirleri olan, Mora Yarımadası’nın kuzeydoğusundaki Miken (Μυκῆναι) yüzünden Mikenliler diyoruz. Dünyaları yaklaşık MÖ 1600’den 1100’e kadar, aletlerin ve silahların tunçtan yapıldığı Geç Tunç Çağı’nda sürdü.

Mikenliler Yunancanın erken bir biçimini konuşuyordu; bu yüzden sözlerini okuyabildiğimiz ilk Yunanlardır. Homeros, kahramanlar çağının Yunanlarına Akhalar (Ἀχαιοί) diyordu ve onun destanlarında Truva’ya yelken açan kahramanlar onlardır. Mikenliler Girit’in daha eski Minos uygarlığından çok şey öğrendi; etkileri Anadolu, Yakın Doğu ve Mısır’dan batı Akdeniz’e kadar uzanıyordu.

Tek bir Miken ülkesi yoktu. Her birinin kendi sarayı olan birkaç krallık vardı: Argolis’te Miken ve Tiryns, Messenia’da Pylos, Boiotia’da Thebai ve başkaları. Her saray, çevresindeki toprakların yönetim, ticaret, ordu ve din merkeziydi.

Bir Miken sarayının kalbi megaron (μέγαρον) idi: ortasında yuvarlak bir ocak ve çevresinde dört ahşap sütun bulunan büyük bir salon. Burası hükümdarın taht salonuydu. Pylos’ta MÖ 1300’den kısa süre sonra yapılan sarayın zemin katında 100’den fazla oda vardı: yaşam alanları, atölyeler ve küplerle dolu depolar.

Hükümdarın özel bir unvanı vardı: wanax. Sonraki Yunanlar bu kelimeyi ἄναξ, “efendi” diye yazdı. Homeros onu hâlâ kullanır: Agamemnon “ἄναξ ἀνδρῶν”, yani “erlerin efendisi”dir (İlyada 1.7). Modern Yunanca ανάκτορο, “saray” kelimesi de aynı kelime ailesindendir. Homeros Agamemnon’a βασιλεύς da der; bu kelime bugünkü βασιλιάς, “kral” oldu.

Saray kâtipleri hesaplarını Lineer B denen bir yazıyla küçük kil tabletlere kaydederdi. Tabletler sarayın neye sahip olduğunu, neler topladığını ve neler dağıttığını listeler ve bir Miken devletinin nasıl işlediğini bize çok iyi anlatır. Anakara Yunanistan’daki ilk Lineer B tabletleri 1939’da Pylos’ta bulundu. 1952’de mimar Michael Ventris, araştırmacı Alice Kober’in yıllarca süren çalışmasından da yararlanarak bu yazının Yunanca olduğunu gösterdi. Bu tabletler bildiğimiz en eski Yunanca yazıdır.

Miken sarayları tepelerde, devasa surların, yani τείχη’nin içinde yükselirdi. Taşlar o kadar büyüktür ki sonraki Yunanlar onları insanların taşıdığına inanmazdı. Gezgin yazar Pausanias, Tiryns ve Miken surlarının mitlerdeki tek gözlü devler olan Kyklopların (Κύκλωπες) eseri olduğunu söyler. Tiryns’te, diye yazar, bir çift katır en küçük taşı bile yerinden oynatamazdı (Pausanias 2.25.8). Arkeologlar bu yapım tarzına bugün hâlâ kiklopik der: kocaman, kaba bloklar, aralara sıkıştırılmış küçük taşlar ve harçsız duvarlar. Tiryns’te surların kalınlığı 8 metreye, yüksekliği 13 metreye ulaşır.

Miken’in ana girişi Aslanlı Kapı’dır (Πύλη των Λεόντων); geçidin üstünde taştan oyulmuş iki aslan vardır. Pausanias da onu görmüştür (2.16.5). Kapı, surlar MÖ 13. yüzyılda genişletilirken eklendi; araştırmacılar yaklaşık MÖ 1300 ile 1250 arasında tarihler verir.

Mikenliler görkemli mezarlar da yaptı. MÖ 16. yüzyılda hükümdarlar silahlar, kadehler ve altın ölü maskeleriyle derin kuyu mezarlara gömülürdü. Daha sonra yönetici aileler tholos mezarlarını (θόλος), yani yüksek, arı kovanı biçiminde tavanı olan yuvarlak taş odaları kullandı. En ünlüsü, aslında bir mezar olan ve Atreus Hazinesi diye anılan yapıdır. Homeros’un Miken’e “πολύχρυσος”, “altını bol” demesine şaşmamalı (İlyada 11.46).

Yunan mitolojisinde Miken, Yunanları Truva’ya karşı yöneten, Atreus’un oğlu Kral Agamemnon’un şehriydi. Homeros’un İlyada’sı onun Akhilleus’la kavgasını, Yunan tragedyası ise eve döndüğünde öldürülüşünü anlatır. Peki o gerçekten yaşadı mı?

1876’da Alman iş insanı Heinrich Schliemann, Miken surlarının içinde kazı yaptı ve A Mezar Çemberi’nin zengin mezarlarını buldu. Altın maskelerden birini Agamemnon’la ilişkilendirdi ve o maskeye bugün hâlâ “Agamemnon’un maskesi” denir. Bugün bu kuyu mezarların MÖ 16. yüzyıldan, yani geleneğin Truva Savaşı’nı yerleştirdiği zamandan yaklaşık üç yüz yıl önceden kaldığını biliyoruz. Demek ki maske daha eski bir hükümdara aitti. Altın maskeler bugün Atina’daki Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.

Tarihçiler Agamemnon’un gerçekten yaşayıp yaşamadığını bilmiyor ve Truva Savaşı hikâyesinde ne kadar tarih olduğu konusunda anlaşamıyor. Kesin olan şu: MÖ 1200 dolaylarında birçok saray yıkıldı; Pylos sarayı büyük bir yangında yandı. Nedenler hâlâ tartışılıyor: toplumsal huzursuzluk, ekonomik gerileme, Akdeniz’deki halk göçleri ve şiddetli depremler. MÖ 11. yüzyıla gelindiğinde Miken dünyası sona ermişti, ama “altını bol Miken”in anısı Homeros’ta yaşamaya devam etti.