Türkçedeki Yunanca kökenli kelimeler

Telefon kelimesinin iki parçası var. Birincisi, “uzak” anlamına gelen eski bir Yunanca kelime olan τῆλε. Onu Homeros’un İlyada destanında bile okuyabilirsin. İkincisi φωνή, yani “ses”. Birlikte aşağı yukarı “uzaktan gelen ses” demektir.

Ama eski Yunanlar bu kelimeyi hiç kullanmadı. Telefonları yoktu! Kelimeyi yeni çağda Avrupa’daki insanlar eski Yunanca parçalardan yaptı. Büyük bir Fransızca sözlük, Fransızca téléphone kelimesini 1809’da, sesi borularla uzağa iletme anlamında buluyor. Başka sözlükler daha geç tarihler veriyor. Alexander Graham Bell’in telefonunun patentini aldığı 1876’da, kelime Fransızcada elektrikli aygıt için de kullanıldı. Sonra kelime dünyayı dolaştı ve Yunanistan’a da geldi. Modern Yunanca sözlüğü, τηλέφωνο kelimesinin Yunancaya İngilizceden ya da Fransızca yoluyla girdiğini söylüyor.

Bu kelimelerin bir kısmı Türkçeye Fransızca ya da İtalyanca üzerinden geldi, bir kısmı ise doğrudan Rumcadan, yani Yunancadan alındı. Her birinin yoluna bak.

• telefon: τῆλε ve φωνή, Fransızca téléphone yoluyla.
• müzik: μουσική, “Musaların sanatı”, Latince ve Fransızca musique yoluyla.
• tiyatro: θέατρον, “izleme yeri”, Latince ve İtalyanca teatro yoluyla.
• liman: Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre Rumcadan. Yunanlar bugün λιμάνι der.
• fener: yine Rumcadan. Yunanlar bugün φανάρι der.

İyi bir sözlük, başka birçok kelime için de aynı hikâyeyi anlatır. Bir kelimenin nereden geldiğini söyleyen nota bak. Buna köken bilgisi, yani etimoloji denir.

Yunanca, Homeros’un zamanından beri değişti. Bazı harflerin bugün yeni sesleri var. η harfi “i” gibi, φ harfi f gibi, β harfi v gibi okunur. θ ise İngilizce thin kelimesinin ilk sesine benzer. Sözlük bu kelimelerin seslerini şöyle yazıyor:

• τηλέφωνο [tiléfono]: telefon
• σχολείο [sxolío]: okul
• μουσική [musikí]: müzik
• θέατρο [θéatro]: tiyatro
• βιβλίο [vivlío]: kitap

Ünlünün üstündeki küçük işaret güçlü heceyi gösterir: τηλέφωνο kelimesinin vurgusu λέ hecesindedir. Türkçede vurgu başka yerde olabilir. Her kelimeye dokun ve sesten sonra tekrar et. Dikkat et: σχολείο ile σχολή aynı şey değildir. Bugün σχολή genellikle bir üniversitenin parçasıdır, çocuklar ise σχολείο’ya gider.

Bazı kelimelerin Yunancayla hiç ilgisi yok. Yunancada kitap βιβλίο’dur, eski βιβλίον kelimesinden. İngilizce Bible buradan gelir. Ama Türkçe kitap Yunanca değildir: Arapçadan gelir. Kütüphane de Arapça ve Farsça kökenlidir, mektep Arapçadır.

Başka diller de farklı seçimler yaptı. Fince telefona puhelin der, Fince bir fiilden. Çince 电话 der, Çince karakterlerle. O yüzden tahmin etme! Yunanca kelimeler beklemediğin yerlerde de saklanır: İngilizce butter, yani tereyağı, βούτυρον’dan gelir. Bu sayfanın listesindeki iki kelime daha aynısını yapar: ἀριθμός, “sayı”, İngilizce arithmetic kelimesinin, γράφω, “yazıyorum”, İngilizce telegraph kelimesinin arkasındadır. Yunanlar bugün de αριθμός ve γράφω der.