II. Filip ve Makedonya’nın yükselişi

Makedonya, Μακεδονία, Yunan şehir devletlerinin kuzeyinde bir krallıktı. MÖ 360/359 dolaylarında büyük tehlike içindeydi. Kral Perdikkas İliryalılarla savaşırken ölmüş, onunla birlikte 4.000’den fazla Makedonyalı can vermişti (Diodoros 16.2). Komşular ülkeyi yağmalıyordu ve iki rakip tahtı istiyordu. Yönetimi kralın küçük kardeşi Filip üstlendi. Modern bir başvuru sitesi olan Livius, doğumunu MÖ 382’ye tarihler; buna göre yaklaşık 22 yaşındaydı. Aynı site, işe genç yeğeninin naibi olarak başladığını söyler.

Filip çocukken Thebai’de rehine olarak yaşamıştı; rehine, bir antlaşmaya uyulması için alıkonulan kişidir. Diodoros, onun komutan Epameinondas’ın babasının yanında kaldığını söyler; başka bir gelenek ise Thebaili Pammenes’in adını verir. Tarihçiler çoğu zaman orada savaş hakkında çok şey öğrendiğini varsayar, ama bu kanıtlanabilecek bir şey değil, makul bir tahmindir.

Filip bütün düşmanlarıyla aynı anda savaşmadı. Bazılarına sessiz kalmaları için para ödedi, şimdilik Amphipolis’ten vazgeçti ve adamlarını eğitti (Diodoros 16.3). Sonra Paionları ve İliryalıları yendi (16.4).

Diodoros (16.3), Filip’in sürekli talim yaptırdığını ve Makedon falanksını, φάλαγξ, yani sık düzende bir piyade kütlesini ilk örgütleyenin o olduğunu söyler. Onunla ilişkilendirilen silah, uzun bir mızrak olan σάρισα’dır. Diodoros bu bölümde ondan söz etmez. Çok sonra yazan Polybios (18.29) uygulamada on dört arşın verir, modern bir metin ise 18–20 fit, yani yaklaşık altı metre der. Tarihçiler uzunluğunu ve Filip’in adamlarının onu ne kadar erken taşıdığını hâlâ tartışır.

Bütün bunları para karşılıyordu. MÖ 357’de Filip Amphipolis’i ele geçirdi. Sonra Krenides’i, Κρηνίδες, aldı, kendi adından Philippi, Φίλιπποι, adını verdi ve altın madenlerini geliştirdi; modern metinler bunu yaklaşık MÖ 357–356’ya tarihler. Diodoros (16.8), madenlerin 1.000 talantın üzerinde gelir getirdiğini söyler. Onun adını taşıyan altın sikke, Φιλίππειον, paralı askerlere ve rüşvete gidiyordu. Diodoros (16.53), Filip’in krallığını silahtan çok altının büyüttüğünü söylemekten hoşlandığını da ekler.

Evlilik başka bir araçtı. MÖ 357 dolaylarında Molossoi prensesi ve İskender’in müstakbel annesi Olympias ile evlendi; daha önce İliryalı Audata ve Phila ile evlenmişti (Athenaios 13.557). Savaşın da bir bedeli vardı: Methone kuşatmasında, πολιορκία, bir ok bir gözüne mal oldu (Diodoros 16.34).

MÖ 348’de Filip, yöneticilerine rüşvet vererek Olynthos’u aldı, şehri yağmaladı ve halkını köle olarak sattı (Diodoros 16.53). MÖ 346’da Atina onunla barış yaptı: Philokrates Barışı. Aynı dönemde Phokis Savaşı sona erdi ve Filip, Delphoi ile ilgilenen Amphiktyonia meclisinde Phokislilerin iki oyunu aldı (16.59–60).

Atina’da hatip, ῥήτωρ, Demosthenes yıllarca ona karşı konuştu. Birinci Philippika’sı (MÖ 351) Atinalılara, bir Makedonyalının onları yenip Yunanistan’ın işlerini düzenlemesinden daha şaşırtıcı hangi haber olabileceğini sorar (4.10). Üçüncüsü (MÖ 341), Filip’in Yunan olmadığını, saygın bir yerden gelen bir barbar bile olmadığını, «ὀλέθρου Μακεδόνος», yani Makedon bir bela olduğunu söyler (9.31).

Bu tarafsız bir betimleme değil, bir saldırıdır. Herodotos (5.22) Makedon kraliyet ailesinin Yunan olduğunu ve Olympia’daki hakemlerin bunu kabul ettiğini söyler; Plutarkhos (İskender 3) ise Filip’in yarış atının Olimpiyat oyunlarında kazandığını anlatır. Bütün Atinalılar da Demosthenes ile aynı fikirde değildi: İsokrates, Filip’in kendisini Yunanları Pers’e karşı birleştirmeye çağırdı (5.16).

Filip birden Elateia’yı ele geçirdi ve Demosthenes, Atina’yı Thebai ile ittifak, συμμαχία, aramaya ikna etti (Diodoros 16.84–85). Ordular MÖ 338 Ağustos’unda Khaironeia’da karşılaştı. Diodoros, Filip’e 30.000’den fazla piyade ve en az 2.000 süvari verir ve o sırada yaklaşık on sekiz yaşında olan İskender’in düşman hattını ilk yardığını söyler. Plutarkhos (İskender 9), Thebai’nin Kutsal Birliği’ni ilk yaranın onun olduğunun söylendiğini aktarır. Polyainos ise sahte bir geri çekilme anlatır, bu yüzden modern yazarlar anlatıları birleştirmeye çalışır. 1.000’den fazla Atinalı öldü ve en az 2.000’i esir düştü (16.86). Gezgin Pausanias (9.40.10) Thebaililerin üzerinde aslan bulunan ortak mezarını gördü; aslan onarılmıştır.

Filip, Atinalı esirleri fidyesiz bıraktı ama Thebai’ye garnizon koydu (16.87). Korinthos’taki bir kongrede Yunanlar onu Pers’e karşı bir savaşın komutanı seçti (16.89). Sonra MÖ 336’da, Aigai’deki bir düğün şenliğinde, adı yine Pausanias olan koruması onu tiyatroda bıçakladı (16.92–94). Diodoros kişisel bir intikam öyküsü anlatır; Plutarkhos (İskender 10) suçun çoğunun Olympias’a, bir kısmının da İskender’e yüklendiğini aktarır.

1977’de Manolis Andronikos, antik Aigai olan Vergina’da zengin bir mezar buldu ve onu Filip’e atfetti. Başkaları oğlu Arrhidaios’u önerdi; tartışma sürüyor.