Parthenon: yapısı, heykelleri ve tarihi

Parthenon (Παρθενών) bir tapınaktır, Yunanca ναός: bir tanrının evi. Atinalılar onu, kentlerini koruyan tanrıça Athena için yaptılar. Tanrıçanın adlarından biri Athena Parthenos, yani “bakire Athena” idi, çünkü mitlerde hiç evlenmemişti. παρθένος sözcüğü genç ve evlenmemiş bir kadın anlamına geliyordu.

-ών eki “yer” ya da “oda” demektir; bu yüzden Παρθενών “bakire kızın odası” anlamına geliyordu. Tarihçiler bu adın önce tapınağın içindeki bir odaya, sonra bütün binaya verildiğini düşünüyor, ama hangi oda olduğunu kesin olarak bilmiyorlar.

Tapınak Pers Savaşları’ndan sonra tasarlandı. MÖ 480’de Persler Akropolis’teki tapınakları yakmıştı; bunların arasında yapımı süren daha eski bir Parthenon da vardı. MÖ 448’de Atinalılar kutsal yerlerini yeniden yapmaya karar verdi ve Parthenon ilk yeni bina oldu. Çalışmalar MÖ 447’de, kenti Perikles (Περικλῆς) yönetirken başladı. Mimarlar İktinos ve Kallikrates idi; heykeltıraş Fidias (Φειδίας) ise yazar Plutarkhos’un anlattığına göre bütün işi denetliyordu.

Parthenon, Yunan üsluplarının en sade ve en sağlamı olan Dor düzeninde bir tapınaktır, ama birçok İon özelliği de taşır. Beyaz mermerden (μάρμαρον) yapılmıştır. Bir sıra sütun (κίονες) onu dört yandan çevreler: kısa yanlarda 8, uzun yanlarda 17. Platformu yaklaşık 31’e 70 metredir ve her dış sütun yaklaşık 10,4 metre yüksekliktedir.

İçeride iki salon vardı. Büyük olan doğu salonunda Athena’nın büyük heykeli dururdu. Küçük olan batı salonunda dört İon sütunu vardı ve MÖ 433’ten itibaren kent kamu parasını burada saklıyordu.

Yapımcılar ağır binanın hafif ve canlı görünmesi için, uzmanların “inceltmeler” dediği akıllıca yöntemler kullandı:

• zemin ve sütunların üstündeki kirişler ortada hafifçe yukarı doğru kavislenir;
• her sütun ortasında biraz şişkindir; bu kavise entasis (ἔντασις) denir;
• köşe sütunları diğerlerinden birbirine daha yakın durur.

Bina MÖ 438’de tamamlandı. İki alınlığın heykelleri birkaç yıl daha sürdü ve MÖ 432’de bitirildi.

Parthenon, Fidias’ın yönettiği bir heykeltıraş ekibinin yaptığı heykellerle kaplıydı. Üç tür oyma süsleme vardı:

• Alınlıklar (ἀετώματα), iki kısa yanda çatının altındaki iki üçgen. Doğu alınlığı Athena’nın doğuşunu, batı alınlığı onun deniz tanrısı Poseidon’la Atina toprakları için yarışını gösteriyordu. Gezgin Pausanias ikisini de anlatır (Pausanias 1.24.5).
• Metoplar (μετόπαι), dış sütunların üstündeki kare levhalar. Mitolojik savaşları gösteriyorlardı: doğuda tanrılar Devlere karşı, batıda Yunanlılar Amazonlara karşı, güneyde Lapithler Kentaurlara karşı ve kuzeyde Truva Savaşı.
• Friz (ζῳοφόρος), sütunların arkasındaki duvarların yukarısında uzanan, yaklaşık 160 metre uzunluğunda oyma bir şerit. Atlılar, arabalar, müzisyenler ve kurbanlık hayvanlardan oluşan bir alayı gösteriyordu; bu alay genellikle Atina’nın büyük bayramı Panathenaia olarak yorumlanır. Doğu yüzünün ortasında katlanmış bir kumaşın olduğu sahne belki Athena’ya sunulan yeni giysiyi (πέπλος) gösterir, ama bilim insanları bunu hâlâ tartışıyor.

Heykellerin çoğu bir zamanlar boyalıydı; ancak bugün yalnızca küçük renk izleri kalmıştır. İçeride Fidias’ın altın ve fildişinden yaptığı Athena heykeli (ἄγαλμα) dururdu. Tanrıça silahlıydı ve elinde küçük bir Zafer tanrıçası (Νίκη) tutuyordu. Romalı yazar Plinius heykelin yüksekliğini 26 arşın, yani yaklaşık 11–12 metre olarak verir. Heykel kayıptır; onu daha sonra yapılmış küçük kopyalardan tanıyoruz.

Parthenon yüzyıllar boyunca neredeyse sağlam kaldı. Geç Roma döneminde bir yangında hasar gördü ve MS 4. yüzyılda onarıldı. Daha sonra Hristiyan kilisesine dönüştürüldü. Kaynaklar bu değişikliği farklı tarihlendirir: onarımdan kısa süre sonrasından MS 600 dolaylarına kadar. 1205’te Latin (Batılı) yönetimi altında Atina’nın Meryem Ana’sına adandı. Osmanlı Türkleri Akropolis’i 1458’de aldıktan sonra camiye çevrildi (kaynaklar bu değişikliği fetihten kısa süre sonrasından birkaç on yıl sonrasına kadar farklı tarihlendirir) ve içerideki bir merdiven minare oldu.

En büyük felaket 1687’de geldi. Bir Venedik ordusu Akropolis’i kuşatıyordu ve Osmanlı garnizonu tapınağın içinde barut saklıyordu. Bombardıman sırasında barut patladı ve binanın büyük bölümü yıkıldı. 19. yüzyılın başında Lord Elgin’in adamları kalan heykellerin birçoğunu söküp götürdü; bu heykellerle ilgili tartışmanın ayrı bir sayfası var.

Modern Yunan devleti kurulduktan sonra Parthenon ulusal bir simge oldu. Restoratörler 1896–1902 ve 1923–1933 yıllarında üzerinde çalıştı. 1975’ten beri Yunan uzmanlar onu taş taş onarıyor ve özgün heykellerinin birçoğu bugün Akropolis Müzesi’nde.