Qytetërimi mikenas: bota e Agamemnonit

Rreth 3600 vjet më parë, shumë kohë përpara se Athina dhe Sparta të bëheshin të famshme, në Greqinë kontinentale u zhvillua një qytetërim i pasur. Njerëzit e tij i quajmë mikenas, sipas qytetit të tyre më të pasur, Mikenës (Μυκῆναι), në verilindje të Peloponezit. Bota e tyre zgjati afërsisht nga viti 1600 deri në vitin 1100 p.e.s., në epokën e vonë të bronzit, kur veglat dhe armët bëheshin prej bronzi.

Mikenasit flisnin një formë të hershme të greqishtes, prandaj ata janë grekët e parë fjalët e të cilëve mund t’i lexojmë. Homeri i quante grekët e epokës së heronjve akej (Ἀχαιοί), dhe në poemat e tij ata janë heronjtë që lundruan drejt Trojës. Mikenasit mësuan shumë nga qytetërimi më i vjetër minoik i Kretës, dhe ndikimi i tyre shtrihej nga Azia e Vogël, Lindja e Afërt dhe Egjipti deri në Mesdheun perëndimor.

Nuk kishte një shtet të vetëm mikenas. Kishte disa mbretëri, secila me pallatin e vet: Mikena dhe Tirinsi në Argolidë, Pilosi në Mesini, Teba në Beoti dhe të tjera. Çdo pallat ishte qendra e qeverisjes, e tregtisë, e ushtrisë dhe e fesë për tokat përreth.

Zemra e një pallati mikenas ishte megaroni (μέγαρον), një sallë e madhe me një vatër të rrumbullakët në mes dhe katër kolona druri rreth saj. Kjo ishte salla e fronit e sundimtarit. Në Pilos, pallati i ndërtuar pak pas vitit 1300 p.e.s. kishte mbi 100 dhoma në katin përdhes: hapësira banimi, punishte dhe depo plot me enë.

Sundimtari kishte një titull të veçantë, wanax, fjala që grekët e mëvonshëm e shkruanin ἄναξ, “zot”. Homeri e përdor ende: Agamemnoni është “ἄναξ ἀνδρῶν”, “zot i burrave” (Iliada 1.7). Fjala e greqishtes së re ανάκτορο, “pallat”, i përket të njëjtës familje fjalësh. Homeri e quan Agamemnonin edhe βασιλεύς, fjala që u bë sot βασιλιάς, “mbret”.

Shkruesit e pallatit i mbanin llogaritë në pllaka të vogla argjile, me një shkrim që quhet Lineari B. Pllakat shënojnë çfarë zotëronte, mblidhte dhe shpërndante pallati, dhe na tregojnë shumë se si funksiononte një shtet mikenas. Pllakat e para me Linearin B në Greqinë kontinentale u gjetën në Pilos në vitin 1939. Në vitin 1952 arkitekti Michael Ventris tregoi se ky shkrim ishte greqisht, duke u mbështetur në punën shumëvjeçare të studiueses Alice Kober. Këto pllaka janë shkrimi grek më i vjetër që njohim.

Pallatet mikenase ngriheshin mbi kodra, brenda mureve të mëdha, τείχη. Gurët janë aq të mëdhenj, saqë grekët e mëvonshëm nuk besonin se i kishin lëvizur njerëzit. Udhëtari Pausania thotë se muret e Tirinsit dhe të Mikenës ishin vepër e ciklopëve (Κύκλωπες), gjigantëve njësy të miteve. Në Tirins, shkruan ai, një palë mushka nuk do të mund të lëviznin as gurin më të vogël (Pausania 2.25.8). Arkeologët ende e quajnë këtë mënyrë ndërtimi ciklopike: blloqe të mëdha e të papunuara, gurë të vegjël në të çarat dhe pa llaç. Në Tirins muret arrijnë 8 metra trashësi dhe 13 metra lartësi.

Hyrja kryesore e Mikenës është Porta e Luanëve (Πύλη των Λεόντων), me dy luanë guri të gdhendur mbi kalim. E pa edhe Pausania (2.16.5). Ajo u shtua kur muret u zgjeruan në shekullin XIII p.e.s.; studiuesit japin data afërsisht midis viteve 1300 dhe 1250 p.e.s.

Mikenasit ndërtonin edhe varre madhështore. Në shekullin XVI p.e.s. sundimtarët varroseshin në varre pusore të thella, me armë, kupa dhe maska vdekjeje prej ari. Më vonë familjet sunduese përdorën varret tholos (θόλος), dhoma të rrumbullakëta prej guri me një tavan të lartë në formë koshereje. Më i famshmi është i ashtuquajturi Thesar i Atreut, që në të vërtetë ishte varr. S’është çudi që Homeri e quan Mikenën “πολύχρυσος”, “e pasur me ar” (Iliada 11.46).

Në mitologjinë greke, Mikena ishte qyteti i mbretit Agamemnon, i biri i Atreut, që i udhëhoqi grekët kundër Trojës. Iliada e Homerit tregon grindjen e tij me Akilin, kurse tragjedia greke vrasjen e tij kur u kthye në shtëpi. Por a ka ekzistuar ai vërtet?

Në vitin 1876 biznesmeni gjerman Heinrich Schliemann gërmoi brenda mureve të Mikenës dhe gjeti varret e pasura të Rrethit të Varreve A. Ai e lidhi një nga maskat prej ari me Agamemnonin, dhe ajo quhet ende “maska e Agamemnonit”. Sot e dimë se këto varre pusore janë nga shekulli XVI p.e.s., rreth treqind vjet para kohës ku tradita e vendos Luftën e Trojës. Pra maska i përkiste një sundimtari më të hershëm. Maskat prej ari sot ekspozohen në Muzeun Kombëtar Arkeologjik të Athinës.

Historianët nuk e dinë nëse Agamemnoni ka jetuar vërtet, dhe nuk bien dakord se sa histori ka në rrëfimin e Luftës së Trojës. E sigurt është se rreth vitit 1200 p.e.s. shumë pallate u shkatërruan; pallati i Pilosit u dogj në një zjarr të madh. Shkaqet ende diskutohen: trazira, rënie ekonomike, lëvizje popujsh në Mesdhe dhe tërmete të fuqishme. Deri në shekullin XI p.e.s. bota mikenase ishte zhdukur, por kujtimi i “Mikenës së pasur me ar” jetoi te Homeri.