Wergina: królewskie grobowce Macedonii

Wieś Wergina została założona w 1922 roku przez uchodźców z regionu Morza Czarnego. Leży około 13 km od miasta Weria. Obok znajdują się ruiny znacznie starszego miejsca, Αἰγαί (Ajgaj), pierwszej stolicy królestwa Macedonii. W 1968 roku historyk Nicholas Hammond uznał te ruiny za Ajgaj, a większość badaczy przyjmuje to dziś.

Około 400 roku p.n.e. lub kilka dziesięcioleci później (badacze się spierają) rząd królestwa przeniósł się do Pelli, ale Ajgaj pozostało miejscem pochówku królów i ośrodkiem ceremonii. Historyk Diodor (19.52) pisze, że Kassander pochował tam króla Filipa Arridajosa i królową Eurydykę, «καθάπερ ἔθος ἦν τοῖς βασιλεῦσι», zgodnie ze zwyczajem królów. W 336 roku p.n.e. Filip II został zamordowany w teatrze w Ajgaj, obok swojego pałacu, a jego syna Aleksandra ogłoszono w mieście królem. W 168 roku p.n.e. Rzymianie zniszczyli Ajgaj.

Cmentarzysko w Ajgaj liczy 530 kurhanów, według greckiego Ministerstwa Kultury. Kurhan to τύμβος. Największy, Wielki Kurhan, po grecku Μεγάλη Τούμπα, miał 110 metrów średnicy i 13 metrów wysokości.

Nie było go od początku. Plutarch (Pyrrus 26) opowiada, że król Pyrrus zdobył Ajgaj i zostawił w mieście załogę Galów. Rozkopali oni groby królów, zabrali skarby i rozrzucili kości, τὰ ὀστᾶ. Ministerstwo datuje to na lata 276/5 p.n.e., ale wyprawę Pyrrusa do Macedonii datuje się zwykle na około 274 rok p.n.e. Później pewien król, być może Antygon Gonatas, najwyraźniej przykrył ogromną górą ziemi grobowce, które pozostały nietknięte.

Manolis Andronikos z Uniwersytetu w Salonikach rozkopał ten kurhan. 8 listopada 1977 roku wszedł do sklepionego grobowca, do którego złodzieje nigdy nie dotarli. Wykopaliska w kurhanie zakończyły się w 1980 roku.

• Grobowiec I: prosty grób o kamiennych ścianach, obrabowany w starożytności, z malowidłem ściennym przedstawiającym porwanie Persefony.
• Grobowiec II: sklepiony, z dwiema komorami i malowanym fryzem o długości 5,56 metra na fasadzie. Znaleziono go nieobrabowany.
• Grobowiec III: także nieobrabowany, z kośćmi nastolatka. Nazywa się go Grobowcem Księcia i często łączy z Aleksandrem IV, co budzi spory.
• Grobowiec IV: w dużej części w ruinie.

W głównej komorze grobowca II złota skrzynia, λάρναξ, zawierała spalone kości mężczyzny, owinięte w purpurową tkaninę. Już Homer używa tego słowa, mówiąc o kościach Hektora: «χρυσείην ἐς λάρνακα» (Iliada 24.795). Ministerstwo podaje 7820 gramów kutego złota i gwiazdę o 16 promieniach na wieku. Złoty wieniec dębowy ma 313 liści i 68 żołędzi. W przedniej komorze druga złota skrzynia zawierała kości kobiety. Gwiazdę często łączy się z domem królewskim Macedonii, ale podobne gwiazdy znane są też skądinąd: amulet z V wieku p.n.e., o którego znalezieniu w Sozopolu nad Morzem Czarnym donoszono, ma gwiazdę o ośmiu promieniach.

Andronikos przypisał grobowiec II Filipowi II, a ministerstwo nadal nazywa go Grobowcem Filipa II. Inni proponowali syna Filipa, Arridajosa, i jego żonę, Adeę Eurydykę. Spór trwa od dziesięcioleci:

• Zespół pod kierunkiem Theodore’a Antikasa ocenił wiek mężczyzny na około 45 lat, a kobiety na około 32. Jej lewa kość piszczelowa była kiedyś złamana, a jeden z nagolenników znalezionych w jej komorze jest o 3,5 cm krótszy od drugiego.
• W 2015 roku badanie pod kierunkiem Antonisa Bartsiokasa dowodziło, że uraz kolana mężczyzny z grobowca I pasuje do utykania Filipa. Filip leżałby więc w grobowcu I, a Arridajos w grobowcu II. Według autora Davida Granta inny badacz zakwestionował, czy te kości naprawdę pochodzą z grobowca I.
• David Grant podał w 2020 roku, że odmówiono zgody na badania DNA kości z grobowców II i III.

Samego kurhanu już nie ma. Budowla z 1993 roku wygląda z zewnątrz jak kurhan i chroni grobowce, a skarby są tam wystawione od listopada 1997 roku. Pałac w Ajgaj, zbudowany za Filipa II, otwarto ponownie w styczniu 2024 roku po 16 latach restauracji.