Vergina: varret mbretërore të Maqedonisë

Fshati Vergina u themelua në vitin 1922 nga refugjatë nga rajoni i Detit të Zi. Ndodhet rreth 13 km nga qyteti i Verias. Pranë tij janë gërmadhat e një vendi shumë më të vjetër, Αἰγαί (Ega), kryeqyteti i parë i mbretërisë së Maqedonisë. Në vitin 1968 historiani Nicholas Hammond i identifikoi këto gërmadha me Egën, dhe shumica e studiuesve sot e pranojnë këtë.

Rreth vitit 400 p.e.s. ose disa dekada më vonë (studiuesit nuk pajtohen) qeverisja e mbretërisë u zhvendos në Pela, por Ega mbeti vendi i varrimit të mbretërve dhe një qendër ceremonish. Historiani Diodori (19.52) thotë se Kasandri varrosi atje mbretin Filip Arideun dhe mbretëreshën Euridikë, «καθάπερ ἔθος ἦν τοῖς βασιλεῦσι», siç e kishin zakon për mbretërit. Në vitin 336 p.e.s. Filipi II u vra në teatrin e Egës, pranë pallatit të tij, dhe i biri, Aleksandri, u shpall mbret në qytet. Në vitin 168 p.e.s. romakët e shkatërruan Egën.

Varreza e Egës ka 530 tuma, sipas Ministrisë greke të Kulturës. Tuma është një τύμβος. Më e madhja, Tuma e Madhe, greqisht Μεγάλη Τούμπα, kishte diametër 110 metra dhe lartësi 13 metra.

Ajo nuk ishte aty që nga fillimi. Plutarku (Piro 26) tregon se mbreti Piro mori Egën dhe la në qytet një garnizon galësh. Ata gërmuan varret e mbretërve, morën thesaret dhe i shpërndanë eshtrat, τὰ ὀστᾶ. Ministria e daton këtë në vitet 276/5 p.e.s., por fushata e Piros në Maqedoni zakonisht datohet rreth vitit 274 p.e.s. Më pas një mbret, ndoshta Antigon Gonata, duket se i mbuloi me një grumbull të madh dheu varret që kishin mbetur të paprekur.

Manolis Andronikos, nga Universiteti i Selanikut, e gërmoi këtë tumë. Më 8 nëntor 1977 ai hyri në një varr me qemer ku hajdutët nuk kishin arritur kurrë. Gërmimi i tumës përfundoi në vitin 1980.

• Varri I: një varr i thjeshtë me mure guri, i plaçkitur që në lashtësi, me një pikturë muri të rrëmbimit të Persefonës.
• Varri II: me qemer, me dy dhoma dhe një friz të pikturuar 5,56 metra të gjatë në fasadë. U gjet i paplaçkitur.
• Varri III: gjithashtu i paplaçkitur, me eshtrat e një adoleshenti. Quhet Varri i Princit dhe shpesh lidhet me Aleksandrin IV, gjë që diskutohet.
• Varri IV: kryesisht i rrënuar.

Në dhomën kryesore të varrit II, një arkë ari, një λάρναξ, mbante eshtrat e djegura të një burri, të mbështjella me pëlhurë të purpurt. Homeri e përdor tashmë fjalën për eshtrat e Hektorit: «χρυσείην ἐς λάρνακα» (Iliada 24.795). Ministria tregon 7820 gramë ar të rrahur dhe një yll me 16 rreze mbi kapak. Një kurorë lisi prej ari ka 313 gjethe dhe 68 lende. Në dhomën e përparme, një arkë e dytë ari mbante eshtrat e një gruaje. Ylli shpesh lidhet me shtëpinë mbretërore të Maqedonisë, por yje të ngjashëm ka edhe gjetkë: një hajmali e shekullit V p.e.s., e raportuar nga Sozopoli, në Detin e Zi, ka një me tetë rreze.

Andronikos ia atribuoi varrin II Filipit II, dhe Ministria e quan ende Varri i Filipit II. Të tjerë kanë propozuar të birin e Filipit, Arideun, dhe gruan e tij, Adea Euridikën. Debati zgjat prej dekadash:

• Një ekip i drejtuar nga Theodore Antikas e vlerësoi moshën e burrit rreth 45 vjeç dhe të gruas rreth 32 vjeç. Kocka e majtë e këmbës së saj ishte thyer, dhe një nga mbrojtëset e këmbëve të gjetura në dhomën e saj është 3,5 cm më e shkurtër se tjetra.
• Në vitin 2015 një studim i drejtuar nga Antonis Bartsiokas pohoi se një dëmtim në gju i burrit të varrit I përputhet me çalimin e Filipit. Kështu Filipi do të ishte në varrin I dhe Arideu në varrin II. Sipas autorit David Grant, një studiues tjetër ka vënë në dyshim nëse këto eshtra vijnë vërtet nga varri I.
• David Grant raportoi në vitin 2020 se leja për analiza të ADN-së në eshtrat e varreve II dhe III ishte refuzuar.

Vetë tuma nuk ekziston më. Një ndërtesë e vitit 1993 duket nga jashtë si tumë dhe i mbron varret, dhe thesaret ekspozohen aty që nga nëntori i vitit 1997. Pallati i Egës, i ndërtuar nën Filipin II, u rihap në janar 2024, pas 16 vjetësh restaurimi.