Vergina: Makedonya kraliyet mezarları

Vergina köyü, 1922’de Karadeniz bölgesinden gelen mülteciler tarafından kuruldu. Veria kentine yaklaşık 13 km uzaklıktadır. Yanında çok daha eski bir yerin kalıntıları vardır: Makedonya krallığının ilk başkenti Αἰγαί (Aigai). 1968’de tarihçi Nicholas Hammond bu kalıntıların Aigai olduğunu belirledi ve bugün araştırmacıların çoğu bunu kabul ediyor.

MÖ 400 dolaylarında ya da birkaç on yıl sonra (uzmanlar bu konuda ayrılıyor) krallığın yönetimi Pella’ya taşındı, ama Aigai kralların gömüldüğü yer ve bir tören merkezi olarak kaldı. Tarihçi Diodoros (19.52), Kassandros’un Kral Philippos Arrhidaios’u ve Kraliçe Eurydike’yi oraya gömdüğünü söyler: «καθάπερ ἔθος ἦν τοῖς βασιλεῦσι», yani krallar için âdet olduğu gibi. MÖ 336’da II. Filip, Aigai tiyatrosunda, sarayının yanında öldürüldü ve oğlu İskender kentte kral ilan edildi. MÖ 168’de Romalılar Aigai’yi yıktı.

Yunanistan Kültür Bakanlığı’na göre Aigai mezarlığında 530 mezar höyüğü vardır. Mezar höyüğüne τύμβος denir. En büyüğü olan Büyük Tümülüs, Yunancasıyla Μεγάλη Τούμπα, 110 metre çapında ve 13 metre yüksekliğindeydi.

En başta orada değildi. Plutarkhos (Pyrrhos 26), Kral Pyrrhos’un Aigai’yi aldığını ve kentte Galatlardan oluşan bir garnizon bıraktığını anlatır. Bunlar kralların mezarlarını kazdı, hazineleri aldı ve kemikleri, τὰ ὀστᾶ, etrafa saçtı. Bakanlık bu olayı MÖ 276/5’e tarihlendirir, ama Pyrrhos’un Makedonya seferi genellikle MÖ 274 dolaylarına tarihlenir. Daha sonra bir kral, belki Antigonos Gonatas, hâlâ dokunulmamış mezarları dev bir toprak yığınıyla örtmüş görünüyor.

Selanik Üniversitesi’nden Manolis Andronikos bu höyüğü kazdı. 8 Kasım 1977’de hırsızların hiç ulaşamadığı tonozlu bir mezara girdi. Höyüğün kazısı 1980’de bitti.

• Mezar I: taş duvarlı basit bir mezar; antik çağda soyulmuştur ve Persephone’nin kaçırılışını gösteren bir duvar resmi vardır.
• Mezar II: tonozlu, iki odalı ve cephesinde 5,56 metre uzunluğunda boyalı bir friz bulunan bir mezar. Soyulmamış olarak bulundu.
• Mezar III: o da soyulmamıştı ve içinde bir ergenin kemikleri vardı. Prens Mezarı diye anılır ve sık sık IV. Aleksandros ile ilişkilendirilir, ama bu tartışmalıdır.
• Mezar IV: büyük ölçüde yıkıktır.

Mezar II’nin ana odasında altın bir sandık, bir λάρναξ, bir erkeğin mor kumaşa sarılı yanmış kemiklerini barındırıyordu. Homeros bu sözcüğü Hektor’un kemikleri için zaten kullanır: «χρυσείην ἐς λάρνακα» (İlyada 24.795). Bakanlık 7.820 gram dövme altın ve kapakta 16 ışınlı bir yıldız bildirir. Altın bir meşe çelengi 313 yaprak ve 68 meşe palamudu taşır. Ön odada ikinci bir altın sandık bir kadının kemiklerini barındırıyordu. Yıldız sık sık Makedonya kraliyet ailesiyle ilişkilendirilir, ama benzer yıldızlar başka yerlerde de vardır: Karadeniz kıyısındaki Sozopol’de bulunduğu bildirilen MÖ 5. yüzyıldan bir muskada sekiz ışınlı bir yıldız görülür.

Andronikos Mezar II’yi II. Filip’e atfetti ve Bakanlık hâlâ ona II. Filip’in Mezarı der. Başkaları Filip’in oğlu Arrhidaios’u ve eşi Adea Eurydike’yi önerdi. Tartışma onlarca yıldır sürüyor:

• Theodore Antikas’ın başında olduğu bir ekip, erkeğin yaklaşık 45, kadının yaklaşık 32 yaşında olduğunu hesapladı. Kadının sol kaval kemiği kırılmıştı ve odasında bulunan bacak zırhlarından biri diğerinden 3,5 cm kısadır.
• 2015’te Antonis Bartsiokas’ın başında olduğu bir çalışma, Mezar I’deki erkeğin diz yaralanmasının Filip’in topallığına uyduğunu savundu. Buna göre Filip Mezar I’de, Arrhidaios ise Mezar II’de yatıyor olurdu. Yazar David Grant’e göre başka bir araştırmacı bu kemiklerin gerçekten Mezar I’den gelip gelmediğini sorguladı.
• David Grant, 2020’de Mezar II ve III’teki kemikler için DNA testi izninin verilmediğini bildirdi.

Höyüğün kendisi artık yok. 1993 tarihli bir yapı dışarıdan höyüğe benzer ve mezarları korur; hazineler de Kasım 1997’den beri orada sergilenir. II. Filip döneminde yapılan Aigai sarayı, 16 yıllık restorasyonun ardından Ocak 2024’te yeniden açıldı.