Vergina: de koningsgraven van Macedonië

Het dorp Vergina werd in 1922 gesticht door vluchtelingen uit het gebied rond de Zwarte Zee. Het ligt ongeveer 13 km van de stad Veria. Ernaast liggen de ruïnes van een veel oudere plaats, Αἰγαί (Aigai), de eerste hoofdstad van het koninkrijk Macedonië. In 1968 identificeerde de historicus Nicholas Hammond deze ruïnes als Aigai, en de meeste onderzoekers aanvaarden dat nu.

Rond 400 v.Chr. of enkele decennia later (onderzoekers zijn het niet eens) verhuisde het bestuur van het rijk naar Pella, maar Aigai bleef de begraafplaats van de koningen en een centrum voor ceremonies. De geschiedschrijver Diodorus (19.52) vertelt dat Kassander daar koning Philippus Arrhidaios en koningin Eurydike begroef, «καθάπερ ἔθος ἦν τοῖς βασιλεῦσι», zoals bij de koningen de gewoonte was. In 336 v.Chr. werd Philippus II vermoord in het theater van Aigai, naast zijn paleis, en zijn zoon Alexander werd in de stad tot koning uitgeroepen. In 168 v.Chr. verwoestten de Romeinen Aigai.

De begraafplaats van Aigai telt 530 grafheuvels, volgens het Griekse ministerie van Cultuur. Een grafheuvel is een τύμβος. De grootste, de Grote Tumulus, in het Grieks Μεγάλη Τούμπα, was 110 meter breed en 13 meter hoog.

Hij was er niet vanaf het begin. Plutarchus (Pyrrhus 26) vertelt dat koning Pyrrhus Aigai innam en in de stad een bezetting van Galliërs achterliet. Zij groeven de graven van de koningen op, namen de schatten mee en verspreidden de botten, τὰ ὀστᾶ. Het ministerie dateert dit in 276/5 v.Chr., maar de veldtocht van Pyrrhus in Macedonië wordt meestal rond 274 v.Chr. gedateerd. Daarna heeft een koning, misschien Antigonos Gonatas, de nog onaangetaste graven blijkbaar met een enorme berg aarde bedekt.

Manolis Andronikos, van de Universiteit van Thessaloniki, groef deze heuvel op. Op 8 november 1977 ging hij een overwelfd graf binnen dat dieven nooit hadden bereikt. De opgraving van de heuvel eindigde in 1980.

• Graf I: een eenvoudig graf met stenen wanden, in de oudheid geplunderd, met een muurschildering van de roof van Persephone.
• Graf II: overwelfd, met twee kamers en een geschilderde fries van 5,56 meter op de voorgevel. Het werd ongeplunderd gevonden.
• Graf III: ook ongeplunderd, met de botten van een tiener. Het heet het Graf van de Prins en wordt vaak verbonden met Alexander IV, wat omstreden is.
• Graf IV: grotendeels een ruïne.

In de hoofdkamer van graf II bevatte een gouden kist, een λάρναξ, de verbrande botten van een man, gewikkeld in purperen stof. Homerus gebruikt het woord al voor de botten van Hektor: «χρυσείην ἐς λάρνακα» (Ilias 24.795). Het ministerie noemt 7820 gram gedreven goud en een ster met 16 stralen op het deksel. Een gouden eikenkrans heeft 313 bladeren en 68 eikels. In de voorkamer bevatte een tweede gouden kist de botten van een vrouw. De ster wordt vaak verbonden met het koningshuis van Macedonië, maar ook elders bestaan zulke sterren: een amulet uit de 5e eeuw v.Chr., gemeld uit Sozopol aan de Zwarte Zee, draagt er een met acht stralen.

Andronikos schreef graf II toe aan Philippus II, en het ministerie noemt het nog steeds het Graf van Philippus II. Anderen hebben Philippus’ zoon Arrhidaios en zijn vrouw Adea Eurydike voorgesteld. Het debat duurt al decennia:

• Een team onder leiding van Theodore Antikas schatte de man op ongeveer 45 en de vrouw op ongeveer 32 jaar. Haar linkerscheenbeen was gebroken geweest, en een van de scheenplaten uit haar kamer is 3,5 cm korter dan de andere.
• In 2015 betoogde een studie onder leiding van Antonis Bartsiokas dat een knieletsel van de man uit graf I past bij het mank lopen van Philippus. Dan zou Philippus in graf I liggen en Arrhidaios in graf II. Volgens de auteur David Grant heeft een andere onderzoeker betwijfeld of die botten echt uit graf I komen.
• David Grant meldde in 2020 dat toestemming voor DNA-onderzoek van de botten uit graf II en III was geweigerd.

De heuvel zelf bestaat niet meer. Een bouwwerk uit 1993 lijkt van buiten op een heuvel en beschermt de graven, en de schatten zijn daar sinds november 1997 te zien. Het paleis van Aigai, gebouwd onder Philippus II, ging in januari 2024 weer open na 16 jaar restauratie.