Kultura mykeńska: świat Agamemnona

Około 3600 lat temu, długo zanim Ateny i Sparta stały się sławne, w Grecji kontynentalnej rozwinęła się bogata cywilizacja. Jej mieszkańców nazywamy Mykeńczykami, od ich najbogatszego miasta, Myken (Μυκῆναι), w północno-wschodniej części Peloponezu. Ich świat trwał mniej więcej od 1600 do 1100 r. p.n.e., w późnej epoce brązu, kiedy narzędzia i broń robiono z brązu.

Mykeńczycy mówili wczesną odmianą języka greckiego, więc są pierwszymi Grekami, których słowa możemy przeczytać. Homer nazywał Greków z epoki herosów Achajami (Ἀχαιοί), a w jego poematach to oni są bohaterami, którzy popłynęli pod Troję. Mykeńczycy wiele nauczyli się od starszej kultury minojskiej na Krecie, a ich wpływy sięgały od Azji Mniejszej, Bliskiego Wschodu i Egiptu aż po zachodnią część Morza Śródziemnego.

Nie było jednego mykeńskiego państwa. Istniało kilka królestw, każde z własnym pałacem: Mykeny i Tiryns w Argolidzie, Pylos w Mesenii, Teby w Beocji i inne. Każdy pałac był ośrodkiem władzy, handlu, wojska i religii dla okolicznych ziem.

Sercem mykeńskiego pałacu był megaron (μέγαρον), duża sala z okrągłym paleniskiem pośrodku i czterema drewnianymi kolumnami wokół niego. Była to sala tronowa władcy. W Pylos pałac zbudowany wkrótce po 1300 r. p.n.e. miał na parterze ponad 100 pomieszczeń: części mieszkalne, warsztaty i magazyny pełne naczyń.

Władca nosił szczególny tytuł, wanax, czyli słowo, które późniejsi Grecy zapisywali jako ἄναξ, „pan”. Homer wciąż go używa: Agamemnon to „ἄναξ ἀνδρῶν”, „władca mężów” (Iliada 1,7). Nowogreckie słowo ανάκτορο, „pałac”, należy do tej samej rodziny wyrazów. Homer nazywa Agamemnona także βασιλεύς, a z tego słowa powstało dzisiejsze βασιλιάς, „król”.

Pałacowi skrybowie prowadzili rachunki na małych glinianych tabliczkach, pismem zwanym linearnym B. Tabliczki zapisują, co pałac posiadał, zbierał i rozdawał, i mówią nam wiele o tym, jak działało mykeńskie państwo. Pierwsze tabliczki z pismem linearnym B w Grecji kontynentalnej znaleziono w Pylos w 1939 roku. W 1952 roku architekt Michael Ventris wykazał, że to pismo zapisuje język grecki; oparł się przy tym na wieloletniej pracy badaczki Alice Kober. Te tabliczki to najstarsze znane nam greckie pismo.

Mykeńskie pałace stały na wzgórzach, wewnątrz ogromnych murów, czyli τείχη. Kamienie są tak wielkie, że późniejsi Grecy nie wierzyli, by przesunęli je ludzie. Podróżnik Pauzaniasz pisze, że mury Tiryns i Myken były dziełem Cyklopów (Κύκλωπες), jednookich olbrzymów z mitów. W Tiryns, jak pisze, para mułów nie poruszyłaby nawet najmniejszego kamienia (Pauzaniasz 2,25,8). Archeolodzy do dziś nazywają ten styl cyklopowym: ogromne, nieobrobione bloki, małe kamienie wciśnięte w szczeliny i brak zaprawy. W Tiryns mury mają do 8 metrów grubości i 13 metrów wysokości.

Głównym wejściem do Myken jest Lwia Brama (Πύλη των Λεόντων), z dwoma kamiennymi lwami wyrzeźbionymi nad przejściem. Widział ją także Pauzaniasz (2,16,5). Dodano ją, gdy w XIII wieku p.n.e. rozbudowano mury; badacze podają daty mniej więcej między 1300 a 1250 r. p.n.e.

Mykeńczycy budowali też wspaniałe grobowce. W XVI wieku p.n.e. władców chowano w głębokich grobach szybowych z bronią, pucharami i złotymi maskami pośmiertnymi. Później rody panujące używały grobowców tolosowych (θόλος), okrągłych kamiennych komór z wysokim sklepieniem w kształcie ula. Najsłynniejszy jest tak zwany Skarbiec Atreusza, który w rzeczywistości był grobowcem. Nic dziwnego, że Homer nazywa Mykeny „πολύχρυσος”, „bogate w złoto” (Iliada 11,46).

W mitologii greckiej Mykeny były miastem króla Agamemnona, syna Atreusza, który poprowadził Greków przeciw Troi. Iliada Homera opowiada o jego sporze z Achillesem, a tragedia grecka o tym, jak zginął po powrocie do domu. Ale czy naprawdę istniał?

W 1876 roku niemiecki kupiec Heinrich Schliemann prowadził wykopaliska w obrębie murów Myken i odkrył bogate groby Kręgu Grobowego A. Jedną ze złotych masek powiązał z Agamemnonem i do dziś nazywa się ją „maską Agamemnona”. Dziś wiemy, że te groby szybowe pochodzą z XVI wieku p.n.e., około trzystu lat przed czasem, w którym tradycja umieszcza wojnę trojańską. Maska należała więc do wcześniejszego władcy. Złote maski można dziś oglądać w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach.

Historycy nie wiedzą, czy Agamemnon naprawdę żył, i spierają się, ile historii kryje opowieść o wojnie trojańskiej. Pewne jest natomiast, że około 1200 r. p.n.e. zniszczono wiele pałaców; pałac w Pylos spłonął w wielkim pożarze. Przyczyny wciąż są przedmiotem sporów: niepokoje, upadek gospodarczy, wędrówki ludów w basenie Morza Śródziemnego i silne trzęsienia ziemi. W XI wieku p.n.e. świat mykeński już nie istniał, ale pamięć o „bogatych w złoto Mykenach” przetrwała u Homera.