Ο Φίλιππος Β΄ και η άνοδος της Μακεδονίας

Η Μακεδονία ήταν ένα βασίλειο βόρεια από τις ελληνικές πόλεις-κράτη. Γύρω στο 360/359 π.Χ. βρισκόταν σε μεγάλο κίνδυνο. Ο βασιλιάς Περδίκκας είχε σκοτωθεί πολεμώντας τους Ιλλυριούς, και μαζί του είχαν πεθάνει πάνω από 4.000 Μακεδόνες (Διόδωρος 16.2). Οι γείτονες λεηλατούσαν τη χώρα, και δύο διεκδικητές ήθελαν τον θρόνο. Την ευθύνη ανέλαβε ο μικρότερος αδελφός του βασιλιά, ο Φίλιππος. Το Livius, ένας σύγχρονος ιστότοπος αναφοράς, χρονολογεί τη γέννησή του στο 382 π.Χ., άρα ήταν περίπου 22 ετών, και λέει ότι στην αρχή κυβέρνησε ως επίτροπος ενός μικρού ανιψιού του.

Ως παιδί, ο Φίλιππος είχε ζήσει στη Θήβα ως όμηρος, δηλαδή πρόσωπο που κρατούν για να τηρηθεί μια συνθήκη. Ο Διόδωρος λέει ότι έμενε με τον πατέρα του στρατηγού Επαμεινώνδα· μια άλλη παράδοση αναφέρει τον Θηβαίο Παμμένη. Οι ιστορικοί συχνά υποθέτουν ότι εκεί έμαθε πολλά για τον πόλεμο, αλλά αυτό είναι μια λογική εικασία, όχι κάτι που μπορούμε να αποδείξουμε.

Ο Φίλιππος δεν πολέμησε με όλους τους εχθρούς του μαζί. Πλήρωσε μερικούς για να μείνουν ήσυχοι, άφησε προς το παρόν την Αμφίπολη και εκπαίδευσε τους άντρες του (Διόδωρος 16.3). Έπειτα νίκησε τους Παίονες και τους Ιλλυριούς (16.4).

Ο Διόδωρος (16.3) λέει ότι ο Φίλιππος έκανε συνεχώς ασκήσεις και ότι πρώτος οργάνωσε τη μακεδονική φάλαγγα (φάλαγξ), ένα πυκνό σώμα πεζών. Το όπλο που συνδέεται με αυτήν είναι η σάρισα, ένα μακρύ κοντάρι. Ο Διόδωρος δεν την αναφέρει σε εκείνο το χωρίο. Ο Πολύβιος (18.29), που έγραψε πολύ αργότερα, δίνει στην πράξη δεκατέσσερις πήχεις, και ένα σύγχρονο κείμενο δίνει 18–20 πόδια, περίπου έξι μέτρα. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμη το μήκος της και πόσο νωρίς την κρατούσαν οι άντρες του Φιλίππου.

Όλα αυτά τα πλήρωνε το χρήμα. Το 357 π.Χ. ο Φίλιππος κατέλαβε την Αμφίπολη. Έπειτα πήρε τις Κρηνίδες, τις μετονόμασε Φιλίππους από το όνομά του και ανέπτυξε τα χρυσωρυχεία τους· σύγχρονα κείμενα το χρονολογούν περίπου στο 357–356 π.Χ. Ο Διόδωρος (16.8) λέει ότι τα μεταλλεία απέδιδαν πάνω από 1.000 τάλαντα. Το χρυσό νόμισμα με το όνομά του, το Φιλίππειον, πλήρωνε μισθοφόρους και δωροδοκίες. Ο Διόδωρος (16.53) προσθέτει ότι ο Φίλιππος έλεγε πως το βασίλειό του το μεγάλωσε περισσότερο το χρυσάφι παρά τα όπλα.

Ο γάμος ήταν άλλο ένα εργαλείο. Γύρω στο 357 π.Χ. παντρεύτηκε την Ολυμπιάδα, πριγκίπισσα των Μολοσσών και μετέπειτα μητέρα του Αλεξάνδρου, αφού είχε ήδη παντρευτεί την Ιλλυριά Αυδάτα και τη Φίλα (Αθήναιος 13.557). Ο πόλεμος είχε και το τίμημά του: στην πολιορκία της Μεθώνης ένα βέλος του στέρησε το ένα μάτι (Διόδωρος 16.34).

Το 348 π.Χ. ο Φίλιππος πήρε την Όλυνθο δωροδοκώντας τους άρχοντές της, τη λεηλάτησε και πούλησε τους κατοίκους της ως δούλους (Διόδωρος 16.53). Το 346 π.Χ. η Αθήνα έκανε ειρήνη μαζί του, την Ειρήνη του Φιλοκράτη. Την ίδια περίοδο τελείωσε ο Φωκικός πόλεμος, και ο Φίλιππος πήρε τις δύο ψήφους των Φωκέων στο Αμφικτυονικό Συνέδριο, που φρόντιζε τους Δελφούς (16.59–60).

Στην Αθήνα, ο ρήτορας (ῥήτωρ) Δημοσθένης μιλούσε εναντίον του για χρόνια. Ο Α΄ Φιλιππικός (351 π.Χ.) ρωτά τους Αθηναίους ποια είδηση θα ήταν πιο εντυπωσιακή από το ότι ένας Μακεδόνας τους νικά και ρυθμίζει τα πράγματα της Ελλάδας (4.10). Ο Γ΄ (341 π.Χ.) λέει ότι ο Φίλιππος δεν είναι Έλληνας, ούτε καν βάρβαρος από αξιοπρεπή τόπο, αλλά «ὀλέθρου Μακεδόνος», ένας Μακεδόνας όλεθρος (9.31).

Αυτό είναι επίθεση, όχι ουδέτερη περιγραφή. Ο Ηρόδοτος (5.22) λέει ότι ο βασιλικός οίκος της Μακεδονίας ήταν ελληνικός και ότι οι κριτές στην Ολυμπία το δέχτηκαν, και ο Πλούταρχος (Αλέξανδρος 3) αναφέρει ότι το άλογο κούρσας του Φιλίππου νίκησε στους Ολυμπιακούς αγώνες. Ούτε συμφωνούσαν όλοι οι Αθηναίοι με τον Δημοσθένη: ο Ισοκράτης προέτρεψε τον ίδιο τον Φίλιππο να ενώσει τους Έλληνες εναντίον των Περσών (5.16).

Ο Φίλιππος κατέλαβε ξαφνικά την Ελάτεια, και ο Δημοσθένης έπεισε την Αθήνα να ζητήσει συμμαχία με τη Θήβα (Διόδωρος 16.84–85). Οι στρατοί συναντήθηκαν στη Χαιρώνεια τον Αύγουστο του 338 π.Χ. Ο Διόδωρος δίνει στον Φίλιππο πάνω από 30.000 πεζούς και τουλάχιστον 2.000 ιππείς, και λέει ότι ο Αλέξανδρος, τότε περίπου δεκαοκτώ ετών, έσπασε πρώτος την εχθρική γραμμή. Ο Πλούταρχος (Αλέξανδρος 9) αναφέρει ότι λεγόταν πως πρώτος έσπασε τον Ιερό Λόχο των Θηβαίων. Ο Πολύαινος περιγράφει αντίθετα μια προσποιητή υποχώρηση, γι’ αυτό οι σύγχρονοι συγγραφείς προσπαθούν να συνδυάσουν τις αφηγήσεις. Πάνω από 1.000 Αθηναίοι σκοτώθηκαν και τουλάχιστον 2.000 αιχμαλωτίστηκαν (16.86). Ο περιηγητής Παυσανίας (9.40.10) είδε τον κοινό τάφο των Θηβαίων με ένα λιοντάρι από πάνω· το λιοντάρι έχει αναστηλωθεί.

Ο Φίλιππος ελευθέρωσε τους Αθηναίους αιχμαλώτους χωρίς λύτρα, αλλά έβαλε φρουρά στη Θήβα (16.87). Σε ένα συνέδριο στην Κόρινθο οι Έλληνες τον εξέλεξαν αρχηγό για έναν πόλεμο κατά της Περσίας (16.89). Έπειτα, το 336 π.Χ., σε μια γαμήλια γιορτή στις Αιγές, ο σωματοφύλακάς του, που λεγόταν επίσης Παυσανίας, τον μαχαίρωσε στο θέατρο (16.92–94). Ο Διόδωρος αφηγείται μια ιστορία προσωπικής εκδίκησης· ο Πλούταρχος (Αλέξανδρος 10) αναφέρει ότι το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης έπεσε στην Ολυμπιάδα και ένα μέρος στον Αλέξανδρο.

Το 1977 ο Μανόλης Ανδρόνικος βρήκε έναν πλούσιο τάφο στη Βεργίνα, τις αρχαίες Αιγές, και τον απέδωσε στον Φίλιππο. Άλλοι έχουν προτείνει τον γιο του, τον Αρριδαίο, και η συζήτηση συνεχίζεται.