Philippus II en de opkomst van Macedonië

Macedonië, Μακεδονία, was een koninkrijk ten noorden van de Griekse stadstaten. Rond 360/359 v.Chr. verkeerde het in groot gevaar. Koning Perdikkas was gesneuveld in de strijd tegen de Illyriërs, en met hem waren meer dan 4000 Macedoniërs gestorven (Diodorus 16.2). Buren plunderden het land, en twee rivalen wilden de troon. De leiding kwam in handen van de jongere broer van de koning, Philippus. Livius, een moderne naslagsite, dateert zijn geboorte in 382 v.Chr., dus hij was ongeveer 22 jaar, en zegt dat hij begon als regent voor een jonge neef.

Als jongen had Philippus in Thebe gewoond als gijzelaar, iemand die wordt vastgehouden om ervoor te zorgen dat een verdrag wordt nageleefd. Diodorus zegt dat hij bij de vader van de veldheer Epaminondas verbleef; een andere overlevering noemt de Thebaan Pammenes. Historici vermoeden vaak dat hij daar veel over oorlog leerde, maar dat is een redelijke gissing en niet iets wat te bewijzen valt.

Philippus vocht niet tegen al zijn vijanden tegelijk. Sommigen betaalde hij om zich rustig te houden, Amphipolis liet hij voorlopig los, en hij trainde zijn mannen (Diodorus 16.3). Daarna versloeg hij de Paioniërs en de Illyriërs (16.4).

Diodorus (16.3) zegt dat Philippus voortdurend liet oefenen en als eerste de Macedonische falanx, φάλαγξ, organiseerde, een gesloten blok voetvolk. Het wapen dat daarmee verbonden wordt, is de σάρισα, een lange piek. Diodorus noemt die in deze passage niet. Polybius (18.29), die veel later schreef, geeft in de praktijk veertien el, en een moderne tekst 18–20 voet, ongeveer zes meter. Historici discussiëren nog over de lengte en over hoe vroeg de mannen van Philippus hem droegen.

Dit alles werd met geld betaald. In 357 v.Chr. veroverde Philippus Amphipolis. Daarna nam hij Krenides, Κρηνίδες, over, noemde het naar zichzelf Philippi, Φίλιπποι, en ontwikkelde de goudmijnen; moderne teksten dateren dit rond 357–356 v.Chr. Diodorus (16.8) zegt dat de mijnen meer dan 1000 talenten opbrachten. De gouden munt met zijn naam, het Φιλίππειον, betaalde huurlingen en steekpenningen. Diodorus (16.53) voegt eraan toe dat Philippus graag zei dat goud zijn rijk veel meer had vergroot dan wapens.

Het huwelijk was nog een middel. Rond 357 v.Chr. trouwde hij met Olympias, een Molossische prinses en de latere moeder van Alexander, nadat hij al met de Illyrische Audata en met Phila was getrouwd (Athenaeus 13.557). Ook oorlog had zijn prijs: bij het beleg, πολιορκία, van Methone kostte een pijl hem een oog (Diodorus 16.34).

In 348 v.Chr. nam Philippus Olynthus in door de bestuurders om te kopen, plunderde de stad en verkocht de inwoners als slaven (Diodorus 16.53). In 346 v.Chr. sloot Athene vrede met hem, de Vrede van Philokrates. In dezelfde tijd eindigde de Phocische Oorlog, en Philippus kreeg de twee stemmen van de Phociërs in de Amphiktyonische Raad, die voor Delphi zorgde (16.59–60).

In Athene sprak de redenaar, ῥήτωρ, Demosthenes jarenlang tegen hem. Zijn Eerste Filippica (351 v.Chr.) vraagt de Atheners welk nieuws verbazingwekkender kan zijn dan een Macedoniër die hen verslaat en de zaken van Griekenland regelt (4.10). De Derde (341 v.Chr.) zegt dat Philippus geen Griek is en zelfs geen barbaar uit een fatsoenlijke streek, maar «ὀλέθρου Μακεδόνος», een Macedonische pest (9.31).

Dat is een aanval, geen neutrale beschrijving. Herodotus (5.22) zegt dat het Macedonische koningshuis Grieks was en dat de rechters in Olympia dat aanvaardden, en Plutarchus (Alexander 3) vertelt dat het renpaard van Philippus won op de Olympische Spelen. Ook was niet elke Athener het met Demosthenes eens: Isocrates spoorde Philippus zelf aan om de Grieken tegen Perzië te verenigen (5.16).

Philippus bezette plotseling Elateia, en Demosthenes overtuigde Athene om een bondgenootschap, συμμαχία, met Thebe te zoeken (Diodorus 16.84–85). De legers troffen elkaar bij Chaironeia in augustus 338 v.Chr. Diodorus geeft Philippus meer dan 30.000 voetsoldaten en minstens 2000 ruiters, en zegt dat Alexander, toen ongeveer achttien, als eerste door de vijandelijke linie brak. Plutarchus (Alexander 9) meldt dat hij naar verluidt als eerste de Heilige Schaar van de Thebanen doorbrak. Polyaenus beschrijft juist een geveinsde terugtocht, en daarom proberen moderne auteurs de verhalen te combineren. Meer dan 1000 Atheners stierven en minstens 2000 werden gevangengenomen (16.86). De reisschrijver Pausanias (9.40.10) zag het gemeenschappelijke graf van de Thebanen met een leeuw erop; de leeuw is hersteld.

Philippus liet de Atheense gevangenen zonder losgeld vrij, maar legde een garnizoen in Thebe (16.87). Op een congres in Korinthe kozen de Grieken hem tot bevelhebber voor een oorlog tegen Perzië (16.89). Daarna, in 336 v.Chr., werd hij tijdens een huwelijksfeest in Aigai bij het theater doodgestoken door zijn lijfwacht, die ook Pausanias heette (16.92–94). Diodorus vertelt over persoonlijke wraak; Plutarchus (Alexander 10) meldt dat de meeste schuld op Olympias viel en een deel op Alexander.

In 1977 vond Manolis Andronikos een rijk graf in Vergina, het oude Aigai, en schreef het toe aan Philippus. Anderen hebben zijn zoon Arrhidaios voorgesteld, en het debat gaat door.