Parthenon Mermerleri tartışması: Londra mı, Atina mı?

Parthenon, MÖ 447–432 yılları arasında Atina’nın tanrıçası Athena için inşa edildi. Beyaz mermerden (μάρμαρον) yapılmış heykellerle (γλυπτά) süslenmişti; bunları heykeltıraş Fidias’ın (Φειδίας) yönettiği bir ekip yaptı. Üç türü vardı:

• alınlıklar (ἀετώματα), çatının iki ucunda büyük heykellerle dolu iki üçgen;
• metoplar (μετόπαι), dış sütunların üstündeki kare kabartma levhalar;
• friz (ζῳοφόρος), büyük bir alayı gösteren, yaklaşık 160 metre uzunluğunda kabartmalı bir şerit.

Bu heykellerin çoğu ayrı sanat eserleri değildi: binanın kendi parçaları olarak oyulmuşlardı. Bu nokta tartışmada çok önemlidir.

İngilizcede bunlara genellikle, onları Britanya’ya götüren adamın adıyla “Elgin Marbles” denir. British Museum onlara “Parthenon Sculptures” der. Yunanistan’da adları «τα Γλυπτά του Παρθενώνα», yani “Parthenon’un heykelleri”dir; ama eski ad «Ελγίνεια μάρμαρα» hâlâ sözlüklerde geçer. Kişinin seçtiği ad, çoğu zaman hangi tarafta olduğunu gösterir.

1687’de bir Venedik ordusunun kuşatması sırasında Parthenon’un içinde depolanan barut patladı ve tapınağın büyük bölümü çöktü. Birçok heykel kırıldı ya da yıkıntıların arasında kaldı. 1800 dolaylarında Atina Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçasıydı. Thomas Bruce, yani Lord Elgin, İstanbul’da (o zamanki adıyla Konstantinopolis) İngiltere büyükelçisiydi. 1801–1805 yılları arasında adamları hâlâ ayakta kalan heykellerin yaklaşık yarısını götürdü. Bazıları yıkıntıların arasından alındı; frizin birçok bloğundan işçiler, taşınması daha kolay olsun diye yalnızca kabartmalı ön yüzü testereyle kesti.

Elgin, Osmanlı hükümetinden izin aldığını, yani ferman denen bir belgesi olduğunu söylüyordu. Bu belgenin tam olarak neye izin verdiği ve heykellerin binadan sökülmesine izin verip vermediği, bugün anlaşmazlığın başlıca konularından biridir.

Mermerleri Britanya’ya taşımak Elgin’i maddi olarak batırdı. 1816’da Avam Kamarası’nın bir komisyonu onları nasıl elde ettiğini inceledi ve umduğundan çok daha az bir fiyat olan 35.000 sterline satın alınmalarını önerdi. Parlamento kabul etti ve koleksiyon British Museum’a gitti; bugün hâlâ orada sergileniyor. 1963’ten beri bir yasa, British Museum Act, müzenin mütevellilerinin (Trustees) eserleri yalnızca birkaç özel durumda, örneğin kopyaları ya da saklanamayacak kadar hasar görmüş nesneleri elden çıkarmasına izin veriyor.

British Museum bir mütevelli heyeti (Trustees) tarafından yönetilir. Heyetin resmî açıklaması şu ana noktaları öne sürer:

• Lord Elgin, Atina’da ve Londra’da dönemin yasal makamlarının bilgisi ve izniyle hareket etti; 1816’daki parlamento komisyonu da yaptıklarını yasal buldu.
• Heykellerden günümüze kalanların yaklaşık yarısı Atina’dadır. Heykellerin, her biri farklı ama birbirini tamamlayan bir hikâye anlatan iki büyük müze arasında paylaşılması kamu için yararlıdır: Atina’da kentin tarihi, Londra’da dünya kültürlerinin tarihi.
• Girişin ücretsiz olduğu müze, heykellerin ödünç verilmesi için gelecek bir talebi değerlendireceğini, ama ödünç alan tarafın heykellerin mütevellilere ait olduğunu kabul etmesi gerektiğini söylüyor.

1963 yasası da mütevellilerin neler yapabileceğini sınırlar. Son yıllarda müzenin yöneticileri Yunanistan’la yeni bir “Parthenon ortaklığı”ndan söz etti ve iki taraf arasında görüşmeler yapıldığı haberleri çıktı. 2025’te mütevelliler, her ortaklığın müzeyi yöneten yasal çerçeveye uyması gerektiğini ve İngiltere hükümetinin bu çerçeveyi değiştirmeyeceğini açıkladığını not etti.

Yunanistan heykellerin yalnızca iadesini (ἐπιστροφή) değil, Atina’da yeniden birleştirilmesini (επανένωση) istiyor. Yunan hükümetinin görüşleri şunlardır:

• heykeller tek bir anıtın parçalarıdır ve eserin bir bütün olarak anlaşılabilmesi için Parthenon’u görerek birlikte izlenmelidir;
• sökülmeleri binaya zarar verdi ve Elgin’in fermanı bunu yasal kılmadı: 2024’te Kültür Bakanı Lina Mendoni, hiçbir Osmanlı fermanının Elgin’e heykellere yaptığı gibi davranma izni vermediğini söyledi;
• Yunanistan mütevellilerin mülkiyetini tanımıyor, bu yüzden bu koşullarla bir ödünç vermeyi kabul etmeyecek.

Günümüzdeki kampanyayı, 1982’de Meksiko’daki bir UNESCO konferansında heykellerin iadesini isteyen oyuncu ve Kültür Bakanı Melina Merkuri (Μελίνα Μερκούρη) başlattı. 2009’dan beri yeni Akropolis Müzesi frizi özgün sırasıyla sergiliyor; Londra’daki parçaların yerinde alçı kalıplar duruyor. Yunanistan konuyu ayrıca UNESCO’nun kültür varlıklarının iadesiyle ilgili bir komitesine taşıdı; komite iki ülkeyi sorunu çözmeye çağırdı. Başka yerlerde bulunan daha küçük parçalar geri döndü: 2022’de Palermo’dan, 2023’te Vatikan’dan.