Η διαμάχη για τα Γλυπτά του Παρθενώνα

Ο Παρθενώνας χτίστηκε από το 447 ως το 432 π.Χ. για την Αθηνά, τη θεά της Αθήνας. Ήταν διακοσμημένος με γλυπτά (γλυπτά) από λευκό μάρμαρο (μάρμαρον), που τα έφτιαξε μια ομάδα με επικεφαλής τον γλύπτη Φειδία (Φειδίας). Υπήρχαν τρία είδη:

• τα αετώματα (ἀετώματα), δύο τρίγωνα γεμάτα μεγάλα αγάλματα στις άκρες της στέγης·
• οι μετόπες (μετόπαι), τετράγωνες ανάγλυφες πλάκες πάνω από τους εξωτερικούς κίονες·
• η ζωφόρος (ζῳοφόρος), μια ανάγλυφη ζώνη μήκους περίπου 160 μέτρων, που έδειχνε μια μεγάλη πομπή.

Τα περισσότερα από αυτά τα γλυπτά δεν ήταν ξεχωριστά έργα τέχνης: σκαλίστηκαν ως μέρη του ίδιου του κτιρίου. Αυτό έχει μεγάλη σημασία στη διαμάχη.

Στα αγγλικά συχνά λέγονται «Elgin Marbles», από τον άνθρωπο που τα πήγε στη Βρετανία. Το Βρετανικό Μουσείο τα ονομάζει «Parthenon Sculptures». Στην Ελλάδα λέγονται «τα Γλυπτά του Παρθενώνα», αν και το παλαιότερο όνομα «Ελγίνεια μάρμαρα» υπάρχει ακόμα στα λεξικά. Το όνομα που διαλέγει κανείς συχνά δείχνει με ποια πλευρά είναι.

Το 1687, κατά τη διάρκεια μιας πολιορκίας από βενετικό στρατό, εξερράγη η πυρίτιδα που ήταν αποθηκευμένη μέσα στον Παρθενώνα, και μεγάλο μέρος του ναού κατέρρευσε. Πολλά γλυπτά έσπασαν ή έμειναν πεσμένα ανάμεσα στα ερείπια. Γύρω στο 1800, η Αθήνα ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο Τόμας Μπρους, λόρδος Έλγιν, ήταν ο Βρετανός πρεσβευτής στην Κωνσταντινούπολη. Από το 1801 ως το 1805 οι άνθρωποί του αφαίρεσαν περίπου τα μισά από τα γλυπτά που σώζονταν ακόμα. Μερικά τα πήραν από τα ερείπια· από πολλούς λίθους της ζωφόρου, οι εργάτες έκοψαν με πριόνι μόνο την ανάγλυφη πρόσοψη, για να είναι πιο ελαφριοί στη μεταφορά.

Ο Έλγιν δήλωνε ότι είχε άδεια από την οθωμανική κυβέρνηση, ένα έγγραφο που λέγεται φιρμάνι. Τι ακριβώς επέτρεπε, και αν επέτρεπε να αφαιρεθούν γλυπτά από το κτίριο, είναι σήμερα ένα από τα κύρια σημεία της διαφωνίας.

Η μεταφορά των μαρμάρων στη Βρετανία κατέστρεψε οικονομικά τον Έλγιν. Το 1816 μια επιτροπή της Βουλής των Κοινοτήτων εξέτασε πώς τα είχε αποκτήσει και πρότεινε να αγοραστούν για 35.000 λίρες, πολύ λιγότερα από όσα ήλπιζε. Η Βουλή συμφώνησε, και η συλλογή πήγε στο Βρετανικό Μουσείο, όπου εκτίθεται ακόμα. Από το 1963 ένας νόμος, ο Νόμος για το Βρετανικό Μουσείο, επιτρέπει στους Διαχειριστές (Trustees) του Μουσείου να παραχωρούν αντικείμενα μόνο σε λίγες ειδικές περιπτώσεις, όπως διπλά αντίτυπα ή αντικείμενα με πολύ μεγάλη φθορά.

Το Βρετανικό Μουσείο διοικείται από ένα συμβούλιο Διαχειριστών (Trustees). Η επίσημη δήλωσή τους τονίζει τα εξής κύρια σημεία:

• Ο λόρδος Έλγιν ενήργησε με τη γνώση και την άδεια των νόμιμων αρχών της εποχής, στην Αθήνα και στο Λονδίνο, και η επιτροπή της Βουλής το 1816 έκρινε τις ενέργειές του νόμιμες.
• Περίπου τα μισά από όσα σώζονται από τα γλυπτά βρίσκονται στην Αθήνα. Υπάρχει όφελος για το κοινό όταν μοιράζονται σε δύο μεγάλα μουσεία, που το καθένα λέει μια διαφορετική αλλά συμπληρωματική ιστορία: στην Αθήνα, την ιστορία της πόλης· στο Λονδίνο, την ιστορία των πολιτισμών του κόσμου.
• Το Μουσείο, όπου οι επισκέπτες μπαίνουν δωρεάν, λέει ότι θα εξετάσει ένα αίτημα δανεισμού των γλυπτών, αλλά όποιος τα δανειστεί πρέπει να δεχτεί ότι ανήκουν στους Διαχειριστές.

Ο νόμος του 1963 περιορίζει επίσης όσα επιτρέπεται να κάνουν οι Διαχειριστές. Τα τελευταία χρόνια οι επικεφαλής του Μουσείου έχουν μιλήσει για μια νέα «συνεργασία για τον Παρθενώνα» με την Ελλάδα, και έχουν αναφερθεί συνομιλίες ανάμεσα στις δύο πλευρές. Το 2025 οι Διαχειριστές σημείωσαν ότι κάθε συνεργασία πρέπει να ταιριάζει με το νομικό πλαίσιο που διέπει το Μουσείο, και ότι η βρετανική κυβέρνηση είχε δηλώσει πως δεν θα αλλάξει αυτό το πλαίσιο.

Η Ελλάδα ζητά την επανένωση των γλυπτών στην Αθήνα, και όχι μόνο την επιστροφή τους (ἐπιστροφή). Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι:

• τα γλυπτά είναι μέρη ενός μνημείου, και πρέπει να φαίνονται μαζί, με θέα τον Παρθενώνα, ώστε το έργο να γίνεται κατανοητό ως σύνολο·
• η αφαίρεσή τους έβλαψε το κτίριο, και το φιρμάνι του Έλγιν δεν την έκανε νόμιμη: το 2024 η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη είπε ότι κανένα οθωμανικό φιρμάνι δεν επέτρεψε ποτέ στον Έλγιν να φερθεί στα γλυπτά όπως φέρθηκε·
• η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει την κυριότητα των Διαχειριστών, γι’ αυτό δεν θα δεχτεί δανεισμό με αυτούς τους όρους.

Τη σύγχρονη εκστρατεία την ξεκίνησε η ηθοποιός και υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, που ζήτησε την επιστροφή των γλυπτών σε ένα συνέδριο της UNESCO στην Πόλη του Μεξικού το 1982. Από το 2009 το νέο Μουσείο Ακρόπολης εκθέτει τη ζωφόρο με την αρχική της σειρά, με γύψινα εκμαγεία στη θέση των κομματιών που βρίσκονται στο Λονδίνο. Η Ελλάδα έχει φέρει επίσης το ζήτημα σε μια επιτροπή της UNESCO για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, η οποία έχει καλέσει τις δύο χώρες να το επιλύσουν. Μικρότερα θραύσματα που βρίσκονταν αλλού έχουν επιστρέψει, από το Παλέρμο το 2022 και από το Βατικανό το 2023.