Skulpturat e Partenonit: Londër apo Athinë?

Partenoni u ndërtua midis viteve 447 dhe 432 p.e.s. për Athinën, hyjneshën e Athinës. Ai ishte zbukuruar me skulptura (γλυπτά) prej mermeri të bardhë (μάρμαρον), të punuara nga një ekip i drejtuar nga skulptori Fidia (Φειδίας). Kishte tri lloje:

• frontonet (ἀετώματα), dy trekëndësha plot statuja të mëdha në skajet e çatisë;
• metopat (μετόπαι), pllaka katrore me reliev mbi kolonat e jashtme;
• frizi (ζῳοφόρος), një brez me reliev rreth 160 metra i gjatë, që tregonte një procesion të madh.

Shumica e këtyre skulpturave nuk ishin vepra më vete: ato u gdhendën si pjesë e vetë ndërtesës. Kjo ka shumë rëndësi në debat.

Në anglisht shpesh quhen “Elgin Marbles”, sipas njeriut që i çoi në Britani. British Museum i quan “Parthenon Sculptures”. Në Greqi ato quhen «τα Γλυπτά του Παρθενώνα», “skulpturat e Partenonit”, megjithëse emri i vjetër «Ελγίνεια μάρμαρα» gjendet ende në fjalorë. Emri që zgjedh dikush shpesh tregon se në cilën anë është.

Më 1687, gjatë një rrethimi nga një ushtri venedikase, shpërtheu baruti që ruhej brenda Partenonit dhe një pjesë e madhe e tempullit u shemb. Shumë skulptura u thyen ose mbetën mes rrënojave. Rreth vitit 1800, Athina ishte pjesë e Perandorisë Osmane. Thomas Bruce, lordi Elgin, ishte ambasadori britanik në Kostandinopojë (sot Stamboll). Midis viteve 1801 dhe 1805 njerëzit e tij morën rreth gjysmën e skulpturave që ende ruheshin. Disa u morën nga rrënojat; nga shumë blloqe të frizit, punëtorët prenë me sharrë vetëm faqen e gdhendur, që të ishin më të lehta për t’u transportuar.

Elgini thoshte se kishte leje nga qeveria osmane, një dokument që quhet ferman. Çfarë lejonte saktësisht ai dhe nëse lejonte heqjen e skulpturave nga ndërtesa, është sot një nga pikat kryesore të mosmarrëveshjes.

Transporti i mermerëve në Britani e rrënoi Elginin financiarisht. Më 1816 një komision i Dhomës së Komuneve shqyrtoi si i kishte marrë dhe rekomandoi që të bliheshin për 35 000 paund, shumë më pak nga sa shpresonte ai. Parlamenti pranoi dhe koleksioni shkoi në British Museum, ku ekspozohet ende. Që nga viti 1963 një ligj, British Museum Act, i lejon administratorët (Trustees) e muzeut të japin objekte vetëm në pak raste të veçanta, si dublikatat ose objektet tepër të dëmtuara për t’u mbajtur.

British Museum drejtohet nga një këshill administratorësh (Trustees). Deklarata e tyre zyrtare thekson këto pika kryesore:

• Lordi Elgin veproi me dijeninë dhe lejen e autoriteteve ligjore të kohës, në Athinë dhe në Londër, dhe komisioni i Parlamentit më 1816 i gjeti veprimet e tij të ligjshme.
• Rreth gjysma e asaj që ruhet nga skulpturat ndodhet në Athinë. Është në dobi të publikut që ato të ndahen midis dy muzeve të mëdha, ku secili tregon një histori të ndryshme, por plotësuese: në Athinë historinë e qytetit, në Londër historinë e kulturave të botës.
• Muzeu, ku hyrja është falas, thotë se do të shqyrtojë një kërkesë për huazimin e skulpturave, por kushdo që i huazon duhet të pranojë se ato u përkasin administratorëve.

Edhe ligji i vitit 1963 kufizon atë që lejohen të bëjnë administratorët. Vitet e fundit drejtuesit e muzeut kanë folur për një “partneritet për Partenonin” me Greqinë, dhe janë raportuar bisedime midis dy palëve. Më 2025 administratorët shënuan se çdo partneritet duhet të përputhet me kuadrin ligjor që e rregullon muzeun, dhe se qeveria britanike kishte thënë se nuk do ta ndryshonte këtë kuadër.

Greqia kërkon ribashkimin (επανένωση) e skulpturave në Athinë, jo vetëm kthimin e tyre (ἐπιστροφή). Qeveria greke argumenton se:

• skulpturat janë pjesë të një monumenti të vetëm dhe duhen parë bashkë, me pamje nga Partenoni, që vepra të kuptohet si një e tërë;
• heqja e tyre e dëmtoi ndërtesën, dhe fermani i Elginit nuk e bëri atë të ligjshme: më 2024 ministrja e Kulturës Lina Mendoni tha se asnjë ferman osman nuk e lejoi kurrë Elginin t’i trajtonte skulpturat ashtu si i trajtoi;
• Greqia nuk e njeh pronësinë e administratorëve, prandaj nuk do të pranojë një huazim me këto kushte.

Fushatën e sotme e nisi aktorja dhe ministrja e Kulturës Melina Merkuri (Μελίνα Μερκούρη), e cila kërkoi kthimin e skulpturave në një konferencë të UNESCO-s në Qytetin e Meksikës më 1982. Që nga viti 2009 Muzeu i ri i Akropolit e ekspozon frizin sipas rendit origjinal, me kallëpe allçie në vend të pjesëve që janë në Londër. Greqia e ka çuar çështjen edhe në një komitet të UNESCO-s për kthimin e pasurive kulturore, i cili u ka bërë thirrje dy vendeve ta zgjidhin. Fragmente më të vogla që ruheshin gjetkë janë kthyer, nga Palermo më 2022 dhe nga Vatikani më 2023.