Teatr w Epidauros: teatr, w którym słychać szept

Epidauros było małym miastem-państwem nad Zatoką Sarońską. Kilka kilometrów w głąb lądu, w zielonej dolinie, miało słynne sanktuarium Asklepiosa, boga medycyny. Chorzy przybywali tu z całej Grecji. Modlili się, a potem spali w specjalnej sali, ἄβατον, miejscu, do którego mogli wejść tylko ci, którzy mieli pozwolenie. Mieli nadzieję, że bóg odwiedzi ich we śnie i pokaże im lekarstwo.

Sanktuarium było nie tylko miejscem modlitwy. Miało świątynie, łaźnie, domy dla gości, stadion i teatr. Grecy wierzyli, że muzyka, zawody i przedstawienia są częścią θεραπεία boga, jego opieki nad chorymi. W czasach Pauzaniasza (II wiek n.e.) kamienne płyty w sanktuarium wciąż podawały imiona uzdrowionych mężczyzn i kobiet, ich chorobę i sposób leczenia. UNESCO widzi w tym miejscu wczesny przykład przejścia od boskiego uzdrawiania do nauki medycznej i w 1988 roku wpisało je na Listę światowego dziedzictwa.

Miejsca dla widzów wznoszą się na zboczu góry Kynortion jak ogromna kamienna misa. Tę część nazywa się κοῖλον, czyli „wgłębienie”. Ma ona dwie części. Dolna, zbudowana w IV wieku p.n.e., ma 34 rzędy kamiennych ław. Górną, z 21 kolejnymi rzędami, dodano około połowy II wieku p.n.e. Między nimi biegnie zakrzywione przejście, διάζωμα. Wąskie schody dzielą widownię na klinowate sektory, z których każdy to κερκίς. W sumie teatr mieścił około 13 000–14 000 widzów; niektóre źródła podają mniejszą liczbę, około 12 000.

Na dole leży idealnie okrągły plac do tańca o średnicy około 19,5 metra. Za nim stał budynek sceny, z którego zachowały się tylko dolne części. W przeciwieństwie do większości greckich teatrów Rzymianie nie przebudowali Epidauros, dlatego zachował on swój pierwotny kształt.

Podróżnik Pauzaniasz (Wędrówka po Helladzie 2.27.5) chwalił jego symetrię i piękno i napisał, że zbudował go Poliklet. Większość badaczy uważa, że chodziło o młodszego architekta o tym imieniu, a nie o słynnego rzeźbiarza z V wieku, ale nie da się tego dowieść. Teatr odkopywał od 1881 roku Panagis Kavvadias, a w XX wieku go odrestaurowano.

Przewodnicy lubią upuścić monetę albo przedrzeć kartkę papieru na środku placu do tańca, a turyści słuchają z najwyższych rzędów. Akustyka teatru, po grecku ακουστική, jest sławna. Słowo pochodzi od ἀκούω, „słyszę”, a do nowogreckiego trafiło przez francuski. Ale co właściwie sprawia, że dźwięk jest tak dobry?

W 2007 roku dwoje badaczy z Georgia Institute of Technology, Nico Declercq i Cindy Dekeyser, opublikowało odpowiedź w Journal of the Acoustical Society of America. Ich doświadczenia i modele komputerowe wskazywały, że rzędy wapiennych siedzeń działają jak filtr. Zatrzymują niskie dźwięki, na przykład szmer tłumu, a wyższe dźwięki głosu odbijają w stronę widzów. Nasz mózg sam uzupełnia brakujące niskie tony, jak przy rozmowie telefonicznej.

W 2017 roku zespół z Politechniki w Eindhoven zmierzył teatr w setkach punktów. Wyniki były skromniejsze. Spadającą monetę czy darty papier dało się rozpoznać tylko mniej więcej do połowy wysokości, a szept tylko blisko pierwszych rzędów, więc ἠχώ z legendy to po części mit. Aktor, który mocno niesie głos, słychać jednak daleko. Badacze podkreślali, że mierzyli dzisiejsze, zniszczone kamienie: wygładzone siedzenia z czasów antycznych mogły brzmieć lepiej.

Przez wieki teatr leżał pod ziemią i drzewami. Pierwsze współczesne przedstawienie odbyło się w 1938 roku: Elektra Sofoklesa w reżyserii Dimitrisa Rontirisa, grana w popołudniowym świetle, bo nie było prądu. Druga wojna światowa przerwała plan corocznego sezonu. W 1954 roku Hippolit Eurypidesa otworzył festiwal, a od 1955 roku stał się on wydarzeniem corocznym, dziś częścią Festiwalu Ateńskiego i Epidauryjskiego.

Od tego czasu przyjeżdżały tu wielkie nazwiska. Sopranistka Maria Callas zaśpiewała Normę Belliniego w 1960 roku i Medeę Cherubiniego w 1961. W 1975 roku Teatr Sztuki Karolosa Kuna przywiózł Ptaki Arystofanesa i Persów Ajschylosa.

Dziś festiwal wraca każdego lata. Tysiące widzów wspina się o zachodzie słońca po starych stopniach, a w dni przedstawień z Aten do teatru odjeżdżają autobusy. Większość sztuk gra się w przekładzie na nowogrecki, często nowym, z napisami po grecku i angielsku; zagraniczne zespoły grają czasem w swoim języku. Tak sztuki napisane dla Aten 2500 lat temu wciąż spotykają żywą, greckojęzyczną publiczność.