Griekse woorden in het Nederlands

Het woord telefoon heeft twee delen. Het eerste is τῆλε, een oud Grieks woord voor ‘ver weg’. Je leest het al in de Ilias van Homerus. Het tweede is φωνή, ‘stem’ of ‘geluid’. Samen betekenen ze zoiets als ‘een stem van ver weg’.

Maar de oude Grieken gebruikten dit woord nooit. Ze hadden geen telefoons! Mensen in het moderne Europa maakten het van de oude Griekse delen. Een groot Frans woordenboek vindt het Franse téléphone in 1809, voor praten op afstand met spreekbuizen. Andere woordenboeken geven latere jaren. In 1876, het jaar waarin Alexander Graham Bell octrooi kreeg op zijn telefoon, werd het woord in het Frans ook gebruikt voor het elektrische toestel. Daarna ging het woord de wereld rond en kwam het ook in Griekenland. Het woordenboek van het Nieuwgrieks zegt dat τηλέφωνο via het Engels, of via het Frans, in het Grieks kwam.

Weinig van deze woorden kwamen rechtstreeks uit Griekenland. De meeste legden een lange weg af via het Latijn. Kijk welke weg elk woord nam.

• telefoon: τῆλε en φωνή, samengevoegd in het moderne Europa.
• school: van Grieks σχολή, via Latijn schola. Eerst betekende σχολή vrije tijd! Later betekende het tijd voor studie, en daarna een groep leerlingen.
• muziek: van μουσική, ‘de kunst van de Muzen’, via Latijn musica.
• theater: van θέατρον, ‘plaats om te kijken’, via Latijn theatrum.
• boter: van βούτυρον, via het Latijn. Dit verrast veel mensen.

Een goed woordenboek vertelt zo’n verhaal over veel andere woorden. Zoek de notitie die zegt waar een woord vandaan komt. Dat heet de etymologie.

Het Grieks is veranderd sinds de tijd van Homerus. Sommige letters hebben nu een nieuwe klank. De letter η klinkt als ‘ie’, φ als f, β als v, en θ als de eerste klank van het Engelse thin. Het woordenboek schrijft de klanken van deze woorden zo:

• τηλέφωνο [tiléfono]: telefoon
• σχολείο [sxolío]: school
• μουσική [musikí]: muziek
• θέατρο [θéatro]: theater
• βιβλίο [vivlío]: boek

Het kleine teken boven een klinker wijst de sterke lettergreep aan: τηλέφωνο heeft de klemtoon op λέ. In het Nederlands ligt de klemtoon elders. Tik op elk woord en zeg het na. Let op: σχολείο is niet hetzelfde als σχολή. Vandaag is een σχολή meestal een deel van een universiteit, en kinderen gaan naar een σχολείο.

Sommige woorden hebben niets met Grieks te maken. Het Griekse woord voor boek is βιβλίο, van oud βιβλίον. Daarvan komt het Nederlandse bibliotheek. Maar het Nederlandse woord boek is helemaal niet Grieks: het is een oud Germaans woord.

Ook andere talen kozen anders. Fins zegt puhelin voor telefoon, gemaakt van een Fins werkwoord. Chinees zegt 电话, met Chinese tekens. Dus niet raden! Griekse woorden verstoppen zich ook waar je ze niet verwacht, zoals in boter. Nog twee woorden van de lijst op deze pagina doen hetzelfde: ἀριθμός, ‘getal’, zit achter Engels arithmetic, en γράφω, ‘ik schrijf’, achter Engels telegraph. Grieken zeggen nog altijd αριθμός en γράφω.