De zeeslag bij Salamis (480 v.Chr.)

Salamis is een eiland vlak bij Athene. Tussen het eiland en de kust van Attica ligt een smalle strook zee: de zee-engte. Hier vochten de Grieken in september 480 v.Chr. een grote slag op zee, een ναυμαχία, tegen de vloot van de Perzische koning Xerxes.

De Perzen hadden net gewonnen bij Thermopylae en Athene platgebrand. Hun vloot was veel groter dan de Griekse. Maar de Griekse leider Themistocles lokte hen met een list de zee-engte in, waar grote vloten moeilijk kunnen manoeuvreren. In het smalle water ramden de Griekse oorlogsschepen, de triëren, het ene Perzische schip na het andere. Tegen de avond hadden de Perzen verloren. Xerxes ging al snel terug naar Azië, en Griekenland bleef vrij.

Enkele jaren voor de slag vonden de Atheners een rijke zilverader in hun mijnen bij Laurion. Herodotus (7.144) vertelt dat Themistocles hen overhaalde het geld niet te verdelen, maar er 200 schepen van te bouwen. Toen Xerxes tegen Griekenland optrok, zei het orakel van Delphi tegen de Atheners dat een ‘houten muur’ hen zou redden, en het noemde het eiland ‘goddelijk Salamis’ (7.141). Themistocles legde uit dat de houten muur de schepen waren (7.143).

Dus verlieten de Atheners hun stad. Vrouwen, kinderen en ouderen werden naar Troizen, Aegina en Salamis gestuurd (8.41), en de Perzen staken de Akropolis in brand. De Griekse bondgenotenvloot verzamelde zich bij Salamis onder een Spartaanse opperbevelhebber, de ναύαρχος (admiraal) Eurybiades (8.2). Herodotus telt 378 Griekse schepen (8.48); de dichter Aeschylus noemt er ongeveer 310. Antieke schrijvers geven Xerxes meer dan 1.000 schepen; veel moderne historici denken dat het echte aantal lager was, maar ze zijn het niet eens over hoeveel.

Veel Griekse bevelhebbers wilden wegvaren om de Peloponnesos te verdedigen. Volgens Herodotus (8.75) stuurde Themistocles in het geheim zijn dienaar Sicinnus naar de Perzen met een vals bericht: de Grieken zijn bang en vluchten vannacht. Xerxes geloofde het. In de nacht sloten zijn schepen beide uitgangen van de zee-engte af, en Perzische soldaten gingen aan land op het eilandje Psyttaleia (8.76).

Bij zonsopgang zagen de Perzische bemanningen, moe na een nacht aan de riemen, de Griekse schepen aankomen en hoorden ze een strijdlied. Aeschylus, die een paar jaar later over de slag schreef, geeft de woorden: «ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε», ‘Voorwaarts, zonen van de Grieken!’ Volgens de Atheners ramde hun kapitein Ameinias het eerste vijandelijke schip, al vertelden de Aegineten het anders (8.84). Elke triëre had ongeveer 170 roeiers, de κωπηλάται, en een bronzen ramsteven, het ἔμβολον, aan de boeg. In het smalle water zaten de vele Perzische schepen elkaar in de weg, terwijl de Grieken van opzij aanvielen. Xerxes keek toe vanaf de berg Aigaleo en liet schrijvers noteren wie goed vocht (8.90). De geschiedschrijver Diodorus (11.19) zegt dat de Grieken 40 schepen verloren en de Perzen meer dan 200.

Na de nederlaag was Xerxes bang dat de Grieken zijn brug over de Hellespont zouden vernielen, dus keerde hij terug naar Azië (8.97). Zijn leger werd in 479 v.Chr. op het land verslagen bij Plataeae. Salamis veranderde ook Athene zelf. De roeiers waren vooral armere burgers, en omdat de stad nu afhing van haar vloot, kregen zij meer invloed in de democratie. Athene werd een zeemacht.

In 472 v.Chr. bracht Aeschylus de slag op het toneel in zijn tragedie De Perzen, een van de oudste Griekse toneelstukken die we nog hebben. Vandaag is het op hetzelfde water weer druk. Veerboten, de πορθμεία, varen ongeveer elk kwartier van Perama naar Salamis, en aan de noordoostkust van het eiland ligt de marinebasis, de Ναύσταθμος Σαλαμίνας. Elke september viert het eiland de overwinning met een feest, de Σαλαμίνια, met een naspeling van de slag op zee.