Het mechanisme van Antikythera

Antikythera is een klein, rotsachtig eiland tussen Kythira en Kreta. In 1900 vonden sponsduikers van het eiland Symi op de zeebodem bij de kust een oud ναυάγιον, een scheepswrak. In 1900 en 1901 haalden de Griekse Archeologische Dienst en de Griekse marine de lading boven. Dat was het begin van de onderwaterarcheologie in Griekenland.

Het schip was een groot vrachtschip. Het zonk ergens tussen ongeveer 75 en 50 v.Chr., waarschijnlijk op weg naar Italië. Het vervoerde beelden van brons en marmer, zoals de beroemde bronzen ‘Jongeling van Antikythera’, maar ook glas, sieraden, bedden en amforen.

Tussen die schatten lagen ook een paar vormeloze klompen aangetast brons en hout. Eerst lette niemand er echt op. Maar vanaf 1902 zagen onderzoekers in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene, zoals de archeoloog Valerios Stais, iets vreemds: kleine wieltjes met tanden, zoals in een klok. Dit was het mechanisme van Antikythera. Een tweede duikcampagne, in 1976, kreeg hulp van de Calypso, het schip van de Franse ontdekkingsreiziger Jacques-Yves Cousteau, en het onderzoek bij het wrak gaat tot vandaag door.

Het mechanisme was een houten kist met bronzen platen aan de voor- en achterkant. Binnenin dreven veel bronzen tandwielen, getande τροχοί (wielen), elkaar aan. Als de gebruiker het mechanisme met de hand draaide, bewogen wijzers over de wijzerplaten.

Nu is het in 82 fragmenten gebroken, en er is maar ongeveer een derde over, met 30 tandwielen. Wetenschappers hebben met röntgenscans naar binnen gekeken. Ze denken dat het dit liet zien:

• aan de voorkant de stand van de zon, de σελήνη (de maan) en de vijf πλανῆται (planeten) die men in de oudheid kende, rond een cirkel van de dierenriem;
• aan de achterkant een ἡμερολόγιον-wijzerplaat (kalender) volgens een cyclus van 19 jaar van maan en zon;
• een wijzerplaat voor de ἔκλειψις (verduistering), volgens een cyclus van 223 maanmaanden, die aangaf wanneer zons- en maansverduisteringen konden plaatsvinden;
• een kleine wijzerplaat met de vierjarige cyclus van de grote spelen, met de namen ΟΛΥΜΠΙΑ, ΠΥΘΙΑ, ΙΣΘΜΙΑ en ΝΕΜΕΑ.

De platen waren bedekt met duizenden piepkleine Griekse letters. Een deel van die tekst was een soort handleiding, die uitlegde wat de voorkant liet zien.

In 1959 schreef de wetenschapshistoricus Derek de Solla Price een artikel met de titel ‘Een oud-Griekse computer’, en kranten noemen het mechanisme nog steeds ‘de eerste computer ter wereld’. Daar moet je voorzichtig mee zijn. Het was geen computer zoals een laptop: het had geen stroom, geen geheugen en geen programma dat je kon veranderen.

Wetenschappers noemen het preciezer een analoge astronomische rekenmachine, een ὄργανον (instrument) van tandwielen. Elk antwoord zat in het aantal tanden van de wielen. Als het ene wiel bijvoorbeeld één keer draait terwijl een ander wiel vaak draait, kunnen die twee de verschillende snelheden van de zon en de maan aan de hemel nabootsen. Door te draaien kon de gebruiker vooruit of achteruit gaan naar elke datum en aflezen waar de zon, de maan en de planeten moesten staan.

Toch was het een verbazingwekkende μηχανή (machine). Het is het oudste bekende apparaat dat wetenschappelijke theorieën over de hemel omzette in draaiende tandwielen. Maar niet alles in de moderne modellen is zeker. De voorkant met de planeten is zwaar beschadigd, en reconstructies zoals die van een team van University College London uit 2021 vullen de gaten met zorgvuldige maar betwiste voorstellen. Sommige onderzoekers vroegen zich zelfs af of alle fragmenten wel van één apparaat komen.

Niemand weet wie het mechanisme bouwde, en de datering is omstreden. Het Nationaal Archeologisch Museum dateert het, samen met de inscripties, rond 150–100 v.Chr., op basis van de vorm van de letters. Een studie van de verduisteringswijzerplaat stelde in 2014 dat de cyclus begint in 205 v.Chr.; de auteurs benadrukten dat het apparaat zelf ook later gemaakt kan zijn.

Twee plaatsen worden vaak met de wetenschap erachter verbonden. De Romeinse schrijver Cicero vertelt over een bol van Archimedes van Syracuse die de zon, de maan en de planeten liet zien; daarom denken sommige geleerden aan een werkplaats die zijn traditie voortzette. Het museum wijst ook op het eiland Rhodos, waar de filosoof Posidonius les gaf. Ook de wijzerplaat van de spelen geeft aanwijzingen: naast de vier grote spelen noemt hij de Naa van Dodona en waarschijnlijk de Halieia, spelen voor de zon op Rhodos. Dat zijn redelijke theorieën, geen bewijzen.

Nu worden de fragmenten bewaard in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene, naast de beelden uit hetzelfde wrak. Ze zijn te kwetsbaar om te reizen, dus nieuw onderzoek gebeurt met scans en met werkende modellen van brons, hout of computergraphics.