De zeven wereldwonderen van de oudheid

Lang geleden bezochten Griekse reizigers graag verbazingwekkende gebouwen en kunstwerken, en ze maakten lijstjes van de mooiste. De oudste lijst die we kennen staat op een stuk papyrus, een soort oud papier, uit de 2e eeuw v.Chr. Hij noemt zeven θεάματα, bezienswaardigheden: dingen die je met je eigen ogen moet zien.

Latere schrijvers noemden ze θαύματα, wonderen. Een θαῦμα is iets zo groots dat je er met open mond naar kijkt. Het aantal was altijd ἑπτά, zeven, maar de lijst was niet altijd hetzelfde. Op de eerste lijsten stond de τεῖχος, de grote stadsmuur, van Babylon. Veel later, in de 6e eeuw n.Chr., nam de vuurtoren van Alexandrië die plaats in.

Dit is de lijst die de meeste boeken nu gebruiken: de Grote Piramide van Gizeh, de Hangende Tuinen van Babylon, de tempel van Artemis in Efeze, het beeld van Zeus in Olympia, het Mausoleum van Halikarnassos, de Kolossus van Rhodos en de vuurtoren van Alexandrië. Vijf ervan werden gemaakt door Griekse bouwers en kunstenaars. Alle zeven waren beroemd om hun grootte, hun schoonheid en het grote vakmanschap van de mensen die ze maakten.

Het oudste wonder is de Grote Piramide van Gizeh in Egypte. De Grieken noemden deze vorm een πυραμίς, een piramide. Hij werd gebouwd als graf voor farao Cheops, die rond 2550 v.Chr. regeerde. Toen hij nieuw was, was hij ongeveer 146 meter hoog. Hij was al zo’n 2400 jaar oud toen de eerste Griekse lijst werd geschreven, en hij is het enige wonder dat er nu nog staat. Archeologen hebben de stad gevonden waar zijn arbeiders woonden. Het waren geen slaven, zoals veel mensen denken, maar betaalde arbeiders met genoeg te eten.

Het tweede wonder is een raadsel. Griekse schrijvers beschrijven een prachtige κῆπος, een tuin, in Babylon, in het huidige Irak, met bomen op hoge terrassen, zoals de treden van een theater. Maar één schrijver, Flavius Josephus, zegt dat koning Nebukadnezar II hem aanlegde. Archeologen hebben in Babylon geen spoor ervan gevonden, en de kleitabletten die daar zijn opgegraven noemen hem niet. Stephanie Dalley, een historica uit Oxford, denkt dat de tuin eigenlijk in Nineve lag, bijna 500 kilometer noordelijker, bij het paleis van de Assyrische koning Sanherib, rond 700 v.Chr. Niet iedereen is het daarmee eens, dus de vraag is nog open.

De tempel van Artemis stond in Efeze, een Griekse stad aan de kust van het huidige Turkije. Herodotos vertelt dat de rijke koning Kroisos de meeste zuilen betaalde. In 356 v.Chr. stak een man die Herostratos heette hem in brand. Plutarchus zegt dat hij afbrandde op de dag dat Alexander de Grote werd geboren. De inwoners van Efeze bouwden een nieuwe tempel van μάρμαρον, marmer, en de vrouwen gaven zelfs hun sieraden om hem te betalen. De zuilen waren ongeveer 18 meter hoog.

Het beeld van Zeus in Olympia werd rond 430 v.Chr. gemaakt door de Atheense beeldhouwer Pheidias. De god zat op een troon, was ongeveer 13 meter hoog en was bedekt met goud en ivoor. Onze pagina over Olympia vertelt zijn verhaal.

Het Mausoleum was een reusachtig graf in Halikarnassos, het huidige Bodrum in Turkije. Het werd gemaakt voor Mausolos, een heerser van het gebied Karië, die rond 353 v.Chr. stierf. Plinius zegt dat zijn vrouw Artemisia het liet bouwen. Vier beroemde Griekse beeldhouwers versierden de vier kanten, en bovenop stond een trappenpiramide met een wagen getrokken door vier paarden. Zijn naam gaf ons het woord μαυσωλεῖον, een prachtig graf.

De laatste twee Griekse wonderen waren rond 280 v.Chr. klaar: de reusachtige bronzen zonnegod van Rhodos en de hoge toren met een vuur bovenop die schepen de haven van Alexandrië in leidde. Elk heeft een eigen pagina op deze site.

Van de zeven wonderen staat alleen de Grote Piramide er nog. Aardbevingen, branden en oorlogen verwoestten de andere. Het beeld van Zeus werd waarschijnlijk naar Constantinopel gebracht, waar het in 475 n.Chr. bij een brand verloren ging. De tempel van Artemis was rond de 3e eeuw n.Chr. verdwenen. De toren van Alexandrië werd in de 14e eeuw door aardbevingen verwoest, en duikers hebben zijn enorme stenen op de zeebodem gevonden.

Sommige stukken zijn bewaard in musea. In 1856 vonden archeologen die voor het British Museum werkten beelden en gebeeldhouwde taferelen van het Mausoleum. In 1869 vond John Turtle Wood delen van de tempel van Artemis, waaronder een versierde zuilvoet. Nu kun je ze in Londen zien. In Bodrum en in Efeze zijn alleen nog een paar stenen en funderingen over, op de plek waar de grote gebouwen ooit stonden.

De wonderen leven ook voort in woorden. Een enorm graf heet in veel talen nog steeds een mausoleum, en in het Grieks wordt het woord θαύμα elke dag gebruikt, zoals je hieronder ziet.