Ο παρατατικός: έγραφα, πήγαινα, έβλεπα
Πώς μιλάμε για συνήθειες, πράξεις σε εξέλιξη και το σκηνικό μιας αφήγησης στο παρελθόν.
Αόριστος ή παρατατικός;
Η βασική διαφορά είναι η οπτική. Με τον αόριστο βλέπουμε το γεγονός ως σύνολο: Χθες έγραψα ένα γράμμα. Με τον παρατατικό το βλέπουμε να εξελίσσεται, να επαναλαμβάνεται ή να αποτελεί το φόντο: Έγραφα όταν χτύπησε το τηλέφωνο. Κάθε μέρα έγραφα στο ημερολόγιό μου. Η διάρκεια από μόνη της δεν αποφασίζει τον χρόνο: Έζησα εκεί τρία χρόνια (ολόκληρη, οριοθετημένη περίοδος), αλλά Τότε ζούσα εκεί (κατάσταση στο φόντο).
- Χθες έγραψα ένα γράμμα.Χθες έγραψα ένα γράμμα.
- Έγραφα όταν χτύπησε το τηλέφωνο.Έγραφα όταν χτύπησε το τηλέφωνο.
- Κάθε μέρα έγραφα στο ημερολόγιό μου.Κάθε μέρα έγραφα στο ημερολόγιό μου.
Σχηματισμός: ενεστωτικό θέμα + καταλήξεις
Στα ρήματα της α΄ συζυγίας ο παρατατικός σχηματίζεται από το ενεστωτικό θέμα με τις καταλήξεις -α, -ες, -ε, -αμε, -ατε, -αν και, όπου χρειάζεται, αύξηση: γράφω → έγραφα. Στη β΄ συζυγία είναι πολύ συχνό το μοτίβο σε -ούσα: μιλάω → μιλούσα. Σύγκρινε έγραφα (ενεστωτικό, εξακολουθητικό θέμα) με έγραψα (συνοπτικό θέμα). Μερικά πολύ συχνά ρήματα έχουν ιδιαίτερο τύπο, π.χ. είμαι → ήμουν και έχω → είχα.
- Μιλούσαμε στο τηλέφωνο μία ώρα.Μιλούσαμε στο τηλέφωνο μία ώρα.
- Ήμουν πολύ κουρασμένος χθες.Ήμουν πολύ κουρασμένος χθες.
- Δεν είχα χρόνο εκείνη την εβδομάδα.Δεν είχα χρόνο εκείνη την εβδομάδα.
| πρόσωπο | έγραφα | μιλούσα (β΄ συζυγία) |
|---|---|---|
| εγώ | έγραφα | μιλούσα |
| εσύ | έγραφες | μιλούσες |
| αυτός/αυτή | έγραφε | μιλούσε |
| εμείς | γράφαμε | μιλούσαμε |
| εσείς | γράφατε | μιλούσατε |
| αυτοί | έγραφαν | μιλούσαν |
Χρονικές λέξεις: ενδείξεις, όχι κανόνες
Φράσεις όπως κάθε μέρα, συνήθως και όταν ήμουν μικρός συχνά συνοδεύουν τον παρατατικό, επειδή δηλώνουν επανάληψη ή φόντο. Λέξεις όπως ξαφνικά και μια φορά συχνά συνοδεύουν τον αόριστο. Δεν επιβάλλουν όμως μηχανικά έναν χρόνο: το χθες μπορεί να εμφανιστεί και με τους δύο (Χθες έγραψα το γράμμα / Χθες έγραφα όλο το πρωί). Στην αφήγηση, ο παρατατικός συνήθως στήνει το σκηνικό και ο αόριστος παρουσιάζει τα κύρια γεγονότα.
- Όταν ήμουν μικρός, μέναμε στη Θεσσαλονίκη.Όταν ήμουν μικρός, μέναμε στη Θεσσαλονίκη.
- Χθες έγραψα το γράμμα.Χθες έγραψα το γράμμα.
- Χθες έγραφα όλο το πρωί.Χθες έγραφα όλο το πρωί.
Σειρά σου
Διάλεξε τον σωστό τύπο.
Συχνές ερωτήσεις
Πώς σχηματίζουμε τον παρατατικό στα ελληνικά;
Πάνω στο θέμα του ενεστώτα, με τις ίδιες καταλήξεις και την ίδια αύξηση με τον αόριστο, αλλά χωρίς το σ: «έγραψα» (αόριστος) και «έγραφα» (παρατατικός). Το θέμα είναι η μόνη διαφορά ανάμεσα στους δύο χρόνους.
Ποιες λέξεις δείχνουν ότι χρειάζεται παρατατικός και όχι αόριστος;
Ζητούν παρατατικό: «κάθε μέρα», «πάντα», «συνήθως», «συχνά», «όταν ήμουν μικρός» — «Όταν ήμουν μικρός, μέναμε στη Θεσσαλονίκη». Ζητούν αόριστο: «χθες», «ξαφνικά», «μια φορά», «το 2010».
Πώς αφηγούμαστε μια ιστορία στο παρελθόν στα ελληνικά;
Ο παρατατικός στήνει το σκηνικό και ο αόριστος προχωράει τη δράση: «Έγραφα όταν χτύπησε το τηλέφωνο». Φωτογραφία ή ταινία: μία μοναδική πράξη θέλει αόριστο, το φόντο θέλει παρατατικό.