De Odyssee van Homerus: samenvatting per boek

De Odyssee, Ὀδύσσεια, is een lang gedicht over Odysseus, koning van het kleine eiland Ithaka. Nadat de Grieken de Trojaanse Oorlog hebben gewonnen, gaat hij op weg naar huis, maar de zeegod Poseidon is boos op hem, en de reis duurt tien jaar. Hij verliest zijn schepen en al zijn mannen. Thuis wachten zijn vrouw Penelope en zijn zoon Telemachos op hem. Hij is inmiddels twintig jaar weg, en veel jonge edelen, de vrijers, hebben zich in zijn paleis genesteld: ze eten zijn voorraden op en willen dat Penelope met een van hen trouwt.

Het gedicht begint met de woorden «ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον», “Zing mij, Muze, van de man van vele listen”, en het grote thema is de thuiskomst, de νόστος. De oude Grieken zeiden dat de dichter Homerus was, maar wie Homerus was, en of één dichter zowel de Ilias als de Odyssee heeft gemaakt, is nog altijd omstreden. Het gedicht groeide uit een lange traditie van mondelinge zang en kreeg waarschijnlijk zijn vorm in de 8e eeuw v.Chr., al dateren sommige geleerden het later. Het telt meer dan 12.000 verzen, en geleerden in Alexandrië verdeelden het later in 24 boeken.

Het gedicht begint niet bij Odysseus. In boek 1–4, vaak de Telemachie genoemd, besluiten de goden dat hij eindelijk naar huis mag. De godin Athena bezoekt Telemachos in vermomming en spoort hem aan nieuws over zijn vader te zoeken. Telemachos verzet zich in de volksvergadering van Ithaka tegen de vrijers, en vaart daarna naar Pylos, waar de oude Nestor hem ontvangt, en naar Sparta, waar Menelaos en Helena hem vertellen wat ze weten. Intussen beramen de vrijers een hinderlaag voor zijn terugreis.

In boek 5 ontmoeten we eindelijk Odysseus, op het eiland van de nimf Kalypso, die hem al zeven jaar vasthoudt. Zeus stuurt Hermes om zijn vrijlating te bevelen. Odysseus bouwt een vlot, maar Poseidon slaat het kapot, en hij zwemt naar Scheria, het land van de Phaiaken. In boek 6–8 vindt prinses Nausikaa hem bij de kust, en koning Alkinoös en koningin Arete ontvangen hem als gast nog voordat ze zijn naam kennen. Dat is ξενία, de heilige plicht van de gastvrijheid. Op een feestmaal zingt de zanger Demodokos over het houten paard van Troje, Odysseus huilt, en de koning vraagt hem wie hij is.

In boek 9–12 vertelt Odysseus zelf aan de Phaiaken over zijn omzwervingen sinds Troje, in een lange terugblik. Veel van de bekendste scènes van het gedicht staan in deze vier boeken.

• Boek 9: de Kikonen, dan de Lotofagen, wier zoete vrucht de weg naar huis doet vergeten, en de cycloop Polyphemos, een reus met één oog die zes van zijn mannen opeet. Odysseus maakt hem dronken met sterke wijn, zegt dat hij Οὖτις heet, “Niemand”, en steekt zijn oog uit. Polyphemos is de zoon van Poseidon: daarom haat de god Odysseus.
• Boek 10: Aiolos geeft hem een zak met winden, maar de bemanning maakt hem open; de Laistrygonen vernietigen alle schepen behalve het zijne; de tovenares Kirke verandert een deel van zijn mannen in varkens.
• Boek 11: aan de rand van de wereld van de doden spreekt hij met de ziener Teiresias, met zijn moeder en met Achilles.
• Boek 12: hij hoort de sirenen, vastgebonden aan de mast, en vaart tussen Skylla en Charybdis door. Op het eiland van de zonnegod Helios eten zijn hongerige mannen de heilige runderen, en Zeus vernietigt hun schip. Alleen Odysseus overleeft, en hij drijft naar het eiland van Kalypso.

In boek 13 brengen de Phaiaken Odysseus slapend naar huis. Athena vermomt hem als oude bedelaar, zodat hij zijn huishouden op de proef kan stellen. In boek 14–16 logeert hij bij zijn trouwe zwijnenhoeder Eumaios, en Telemachos, terug uit Sparta, ontsnapt aan de hinderlaag. Vader en zoon herkennen elkaar en beramen hun wraak. Telemachos telt de vrijers: 108 jonge mannen uit Ithaka en de eilanden in de buurt.

In boek 17–20 komt de bedelaar zijn eigen paleis binnen. Zijn oude hond Argos herkent hem, kwispelt en sterft. De vrijers bespotten hem en gooien dingen naar hem. Penelope praat met de vreemdeling zonder hem te herkennen, maar de oude voedster Eurykleia herkent een litteken op zijn been. In boek 21 houdt Penelope een wedstrijd: ze trouwt met wie de boog van Odysseus kan spannen en een pijl door twaalf bijlen kan schieten. Alleen de bedelaar lukt het. In boek 22 doodt Odysseus, met Telemachos en twee trouwe herders, de vrijers. In boek 23 stelt Penelope hem op de proef met een geheim dat alleen zij tweeën kennen: hun bed, gemaakt van de stam van een levende olijfboom. In boek 24 ontmoet hij zijn oude vader Laërtes, de families van de vrijers komen tegen hem in opstand, en Athena sluit vrede. De handeling van het hele gedicht duurt maar ongeveer zes weken.