Ο Όλυμπος, το πραγματικό βουνό και το σπίτι των θεών

Ο Όλυμπος, Ὄλυμπος στα αρχαία, είναι ένα πραγματικό βουνό, και μπορείς να τον επισκεφθείς. Βρίσκεται στη βόρεια Ελλάδα, στα σύνορα της Μακεδονίας με τη Θεσσαλία. Είναι το ψηλότερο βουνό της χώρας.

Ο Όλυμπος έχει αρκετές κορυφές, και η λέξη κορυφή είναι ίδια και στα αρχαία. Η ψηλότερη κορυφή λέγεται Μύτικας. Οι πηγές δίνουν ύψος 2.917 ή 2.918 μέτρα. Μια άλλη κορυφή, το Στεφάνι, έχει ύψος 2.909 μέτρα και είναι γνωστή ως Θρόνος του Δία. Ο θρόνος, λέξη επίσης αρχαία, είναι το ξεχωριστό κάθισμα ενός βασιλιά.

Η αρχαία λέξη για το βουνό ήταν ὄρος. Οι Έλληνες ξέρουν ακόμα τη λέξη όρος, αλλά στην καθημερινή κουβέντα λένε βουνό. Αυτή η λέξη βγαίνει από μια άλλη παλιά λέξη, το βουνός, που σήμαινε «λόφος». Ο Ηρόδοτος λέει ότι τη χρησιμοποιούσαν στην Κυρήνη, στη βόρεια Αφρική.

Το 1938 ο Όλυμπος έγινε ο πρώτος εθνικός δρυμός της Ελλάδας. Το 2026 η UNESCO έγραψε την ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, και για τη φύση της και για τον πολιτισμό της.

Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ιστορίες για θεούς που ζούσαν στον Όλυμπο. Αυτές οι ιστορίες είναι μύθοι, όχι ιστορία, και πολλά από όσα ξέρουμε γι’ αυτές τα έχουμε από δύο ποιητές, τον Όμηρο και τον Ησίοδο.

Στην Ιλιάδα του Ομήρου, ο Δίας κάθεται μόνος στην πιο ψηλή κορυφή του Ολύμπου (1.498–499), και εκεί καλεί τους θεούς σε συνέλευση (8.2–3). Κάθε θεός έχει σπίτι, που το έχτισε ο Ήφαιστος (1.606–608). Οι πύλες του ουρανού ανήκουν σε θεές που λέγονται Ώρες, οι Ὧραι. Αυτές ανοίγουν και κλείνουν ένα πυκνό σύννεφο, το νέφος (5.749–751).

Ο Ησίοδος λέει πώς οι θεοί κέρδισαν το σπίτι τους. Στη Θεογονία του, οι θεοί του Ολύμπου πολεμούν τους Τιτάνες, που πολεμούν από ένα άλλο βουνό, την Όθρυ. Ο πόλεμος κρατά δέκα ολόκληρα χρόνια (632–636). Οι Κύκλωπες φτιάχνουν για τον Δία τον κεραυνό, κεραυνός στα αρχαία (139–141), και στη μάχη εκείνος ρίχνει κεραυνούς από τον Όλυμπο (689–692).

Αυτοί οι θεοί είναι ἀθάνατοι, αθάνατοι: δεν πεθαίνουν ποτέ. Οι Έλληνες τους λένε Ολύμπιους θεούς, από το βουνό, και το σημερινό λεξικό μιλά ακόμα για τους δώδεκα θεούς του Ολύμπου.

Ο Όμηρος μάς δίνει δύο διαφορετικές εικόνες του Ολύμπου. Στην Ιλιάδα το βουνό είναι χιονισμένο: ο ποιητής γράφει Οὐλύμπου νιφόεντος, «του χιονισμένου Ολύμπου» (18.616). Αυτό μοιάζει με ένα πραγματικό ψηλό βουνό.

Η Οδύσσεια είναι διαφορετική. Εκεί ο Όλυμπος είναι η ασφαλής έδρα των θεών. Ο άνεμος δεν τον ταράζει, η βροχή δεν τον βρέχει, και το χιόνι, ἡ χιών, δεν τον πλησιάζει. Ο ουρανός από πάνω του είναι ανοιχτός και χωρίς σύννεφα, και ένα λευκό φως απλώνεται πάνω του (6.42–46). Κανένα πραγματικό βουνό δεν είναι έτσι, άρα αυτή η εικόνα μοιάζει με τόπο για θεούς, όχι για ανθρώπους.

Πρόσεξε να μην μπερδεύεις δύο ονόματα που μοιάζουν. Ο Όλυμπος είναι το βουνό στον βορρά της Ελλάδας. Η Ολυμπία είναι ιερό του Δία, στη δυτική Πελοπόννησο, στον νότο. Οι αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες γίνονταν στην Ολυμπία, όχι στο βουνό.

Ναι, αλλά τα στοιχεία είναι λίγα. Το 1961 χτίστηκε ένας μετεωρολογικός σταθμός σε μια κορυφή που λέγεται Άγιος Αντώνιος, με ύψος 2.817 μέτρα, και έτσι βρέθηκαν παλιά λείψανα. Οι ανασκαφείς βρήκαν καμένο χώμα, μάλλον από βωμό, καμένα κόκαλα από κατσίκια και πρόβατα, κεραμικά, νομίσματα και κομμάτια από μαρμάρινες πλάκες με το όνομα Ολύμπιος Δίας. Τα ευρήματα δείχνουν επισκέψεις από τον 4ο αιώνα π.Χ. ως τον 5ο αιώνα μ.Χ. περίπου, και τα περισσότερα νομίσματα είναι του 4ου και του 5ου αιώνα μ.Χ. Σήμερα τα ευρήματα βρίσκονται στο μουσείο του Δίου.

Το Δίον βρίσκεται στους πρόποδες του Ολύμπου. Ήταν η ιερή πόλη των Μακεδόνων, όπου τιμούσαν τους Ολύμπιους θεούς. Στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., ο βασιλιάς Αρχέλαος καθιέρωσε εκεί μια γιορτή για τον Δία και τις Μούσες.

Η πρώτη καταγεγραμμένη ανάβαση στον Μύτικα έγινε πολύ αργά, το 1913. Ο οδηγός Χρήστος Κάκαλος οδήγησε στην κορυφή τον φωτογράφο Φρεντερίκ Μπουασονά και τον Ντανιέλ Μπο-Μποβί. Ο Κάκαλος και ο Μαρσέλ Κουρτς έφτασαν στο Στεφάνι το 1921. Δεν ξέρουμε αν κάποιος στα αρχαία χρόνια στάθηκε στον Μύτικα, και εκεί δεν βρέθηκαν σημάδια θυσίας.