Epidavros Antik Tiyatrosu: fısıltıyı taşıyan tiyatro

Epidavros, Saronik Körfezi kıyısında küçük bir şehir devletiydi. Birkaç kilometre içeride, yeşil bir vadide, tıp tanrısı Asklepios’un ünlü bir kutsal alanı vardı. Hastalar Yunanistan’ın her yerinden oraya giderdi. Dua eder, sonra özel bir salonda, ἄβατον denen ve yalnızca izni olanların girebildiği bir yerde uyurlardı. Tanrının rüyalarına gelip onlara bir çare göstermesini umarlardı.

Kutsal alan yalnızca bir dua yeri değildi. Tapınakları, hamamları, konuk evleri, bir stadyumu ve bir tiyatrosu vardı. Yunanlar müziğin, yarışmaların ve oyunların tanrının θεραπεία’sının, yani hastalara gösterdiği özenin bir parçası olduğuna inanırdı. Pausanias’ın zamanında (MS 2. yüzyıl) kutsal alandaki taş levhalarda iyileşen kadın ve erkeklerin adları, hastalıkları ve tedavileri hâlâ yazılıydı. UNESCO burayı tanrısal iyileştirmeden tıp bilimine geçişin erken bir örneği olarak görür ve 1988’de Dünya Mirası listesine aldı.

Oturma yerleri Kinortion Dağı’nın yamacı boyunca dev bir taş kâse gibi yükselir. Bu bölüme κοῖλον, yani “çukur” denir. İki kısmı vardır. MÖ 4. yüzyılda yapılan alt kısımda 34 sıra taş oturak bulunur. 21 sıra daha içeren üst kısım MÖ 2. yüzyılın ortalarına doğru eklendi. İkisinin arasından kavisli bir geçit, διάζωμα, geçer. Dar merdivenler oturma yerlerini kama biçimli bölümlere ayırır; her birine κερκίς denir. Tiyatro toplam yaklaşık 13.000–14.000 seyirci alırdı; bazı kaynaklar daha düşük, yaklaşık 12.000 rakamını verir.

En altta çapı yaklaşık 19,5 metre olan kusursuz yuvarlak bir dans alanı uzanır. Arkasında sahne binası yükselirdi; ondan yalnızca alt kısımlar kalmıştır. Çoğu Yunan tiyatrosunun aksine Epidavros Romalılar tarafından yeniden yapılmadı, bu yüzden özgün biçimini korur.

Gezgin Pausanias (Yunanistan’ın Tasviri 2.27.5) tiyatronun simetrisini ve güzelliğini övdü ve onu Polykleitos’un yaptığını söyledi. Çoğu uzman, onun 5. yüzyılın ünlü heykeltıraşını değil, aynı adı taşıyan daha genç bir mimarı kastettiğini düşünür, ama bu kanıtlanamaz. Tiyatro 1881’den itibaren Panagis Kavvadias tarafından kazıldı ve 20. yüzyılda restore edildi.

Rehberler dans alanının ortasında bir bozuk para düşürmeyi ya da bir kâğıt yırtmayı sever, ziyaretçiler de en üst sıralardan dinler. Tiyatronun akustiği, Yunanca ακουστική, ünlüdür. Sözcük “duyuyorum” anlamındaki ἀκούω’ya dayanır ve Modern Yunancaya Fransızca yoluyla girmiştir. Peki sesi bu kadar iyi yapan ne?

2007’de Georgia Teknoloji Enstitüsü’nden iki araştırmacı, Nico Declercq ve Cindy Dekeyser, Journal of the Acoustical Society of America’da bir yanıt yayımladı. Deneyleri ve bilgisayar modelleri, kireçtaşı oturak sıralarının bir filtre gibi çalıştığını gösteriyordu. Kalabalığın uğultusu gibi alçak sesleri tutar, sesin daha tiz kısımlarını ise seyirciye geri yansıtırlar. Beynimiz eksik kalan pes notaları, telefonda olduğu gibi, kendisi tamamlar.

2017’de Eindhoven Teknik Üniversitesi’nden bir ekip tiyatroyu yüzlerce noktada ölçtü. Sonuçlar daha mütevazıydı. Düşen bir para ya da yırtılan kâğıt ancak yaklaşık yarı yüksekliğe kadar tanınabiliyordu, fısıltı ise yalnızca ön sıralara yakın yerlerde; yani efsanedeki ἠχώ kısmen bir mittir. Yine de sesini iyi yansıtan bir oyuncu uzaklara ulaşır. Araştırmacılar bugünün aşınmış taşlarını ölçtüklerini vurguladı: antik çağın cilalı oturakları belki daha iyi ses veriyordu.

Yüzyıllar boyunca tiyatro toprağın ve ağaçların altında kaldı. İlk modern gösteri 1938’de yapıldı: Sofokles’in Elektra’sı, Dimitris Rontiris yönetiminde, elektrik olmadığı için öğleden sonra ışığında oynandı. İkinci Dünya Savaşı yıllık bir sezon planını durdurdu. 1954’te Euripides’in Hippolytos’u festivali açtı ve 1955’ten itibaren festival her yıl düzenlenen bir etkinlik oldu; bugün Atina Epidavros Festivali’nin bir parçasıdır.

O zamandan beri buraya büyük isimler geldi. Soprano Maria Callas 1960’ta Bellini’nin Norma’sını, 1961’de Cherubini’nin Médée’sini söyledi. 1975’te Karolos Koun’un Sanat Tiyatrosu Aristofanes’in Kuşlar’ını ve Aiskhylos’un Persler’ini getirdi.

Bugün festival her yaz geri döner. Binlerce seyirci gün batımında eski basamakları tırmanır, gösteri günlerinde Atina’dan tiyatroya otobüsler kalkar. Oyunların çoğu, çoğunlukla yeni yapılmış bir Modern Yunanca çeviriyle, Yunanca ve İngilizce üstyazılarla sahnelenir; yabancı topluluklar bazen kendi dillerinde oynar. Böylece 2.500 yıl önce Atina için yazılmış oyunlar hâlâ Yunanca konuşan canlı bir seyirciyle buluşur.