Yunan sütun düzenleri: Dor, İyon ve Korint

Sütun, bir çatıyı taşıyan uzun bir taş direktir. Eski Yunancada ona κίων denirdi. Bugün Yunanlılar tarih kitabında κίονας, günlük konuşmada ise κολόνα der.

Bir Yunan sütununun üç parçası vardır:

• kaide, en alttaki ayak (bazı sütunlarda yoktur);
• gövde, uzun orta kısım; üzerinde çoğu zaman yiv denen düz oluklar, ραβδώσεις, bulunur;
• başlık, daha geniş olan tepe, κιονόκρανο; ağır taş kirişleri taşır.

Yunanlılar birkaç sabit üsluba göre inşa ederdi. Her üslubun kendine özgü bir sütun türü, oranları ve üstteki kirişlerde süslemesi vardı. Türkçede böyle bir üsluba düzen denir. Yunancada bu ρυθμός kelimesidir; müzikteki “ritim” ile aynı kelimedir. Üç Yunan düzeni vardır: Dor, İyon ve Korint. Onları tanımanın en kolay yolu başını kaldırıp başlığa bakmaktır.

Dor düzeni, δωρικός ρυθμός, en eskisidir. Adını Yunan halklarından biri olan Dorlardan alır. Anakara Yunanistan’da ve güney İtalya ile Sicilya’daki Yunan şehirlerinde kullanılırdı. Uzmanlara göre biçimleri, daha sonra taşta taklit edilen eski ahşap yapılardan gelir.

Dor sütunu kalın ve güçlüdür. Kaidesi yoktur: doğrudan tapınağın en üst basamağının üzerinde durur. Başlığı çok sadedir; üzerinde düz, kare bir levha olan yuvarlak bir yastığa benzer.

En ünlü Dor tapınağı, Atina Akropolisi’ndeki Parthenon’dur. Tanrıça Athena için MÖ 447–438 yılları arasında yapıldı, heykelleri MÖ 432’de tamamlandı. Mimarları İktinos ve Kallikrates’ti, işleri heykeltıraş Pheidias yönetti. Parthenon dışarıdan Dor düzenindedir, ama içinde bazı İyon parçalar da vardır.

İyon düzeni, ιωνικός ρυθμός, adını Küçük Asya kıyısında (bugünkü Batı Türkiye) ve Ege adalarında yaşayan Yunanlılar olan İyonlardan alır. En büyük tapınaklarından bazıları oradaydı, örneğin Efes’teki Artemis Tapınağı.

İyon sütunu Dor sütunundan daha ince ve hafiftir. Taş halkalardan yapılmış bir kaide üzerinde durur. Başlığı kolayca tanınır: sağda ve solda aşağı doğru kıvrılan, dürülmüş bir tomara benzeyen iki sarmalı vardır. Yunancada bu sarmallara έλικες denir; Türkçede volüt de denir.

Mimarlık üzerine bir kitap yazan Romalı mimar Vitruvius iki üslubu insanlara benzetti. Dor sütununun güçlü bir erkeğe, İyon sütununun ise bir kadına benzediğini, sarmalların da onun bukleleri olduğunu söyledi. Bu onun kendi benzetmesidir, Yunan ustalarının bir kuralı değildir.

Atina’da, Akropolis’teki Erekhtheion bir İyon tapınağıdır. MÖ 421–406 yılları arasında Athena ve Poseidon için yapıldı.

Korint düzeni, κορινθιακός ρυθμός, en genç ve en süslü olanıdır. Adını Korint şehrinden alır. İyon düzenine çok benzer: büyük fark başlıktadır; başlık, akantus, άκανθος, adlı bir bitkinin oyma yapraklarıyla kaplıdır ve tepesinde küçük sarmallar vardır.

Vitruvius bu düzenin nasıl doğduğunu bir hikâyeyle anlatır. Korintli genç bir kız öldü, dadısı da kızın sevdiği eşyaları bir sepete koyup mezarın üstüne bıraktı ve üzerini bir kiremitle örttü. Sepetin çevresinde bir akantus bitkisi büyüdü. Kallimakhos adlı bir heykeltıraş bunu gördü ve bu biçimde başlıklar yaptı. Güzel bir efsanedir, ama kimse bunu kanıtlayamaz.

Şimdiye kadar bulunan en eski Korint başlığı, Mora’nın dağlarındaki Bassai’de bulunan, MÖ 420–400 yılları dolaylarında yapılmış Apollon Tapınağı’nın içindeydi. Yunanlılar başta Korint sütunlarını çoğunlukla binaların içinde kullandı. Daha sonra Romalılar bu düzeni çok sevdi ve her yerde kullandı, örneğin Atina’daki dev Olympos Zeus Tapınağı’nda. Romalılar ayrıca kendilerine ait iki düzen ekledi: Toskana ve Kompozit.