De slag bij Marathon en de eerste marathon

Ongeveer 2500 jaar geleden was Perzië een van de grootste rijken ter wereld. Koning Darius heerste over landen van Egypte tot India. De Grieken noemden de Perzen en alle andere buitenlanders βάρβαροι: mensen die geen Grieks spraken.

Een paar Griekse steden aan de kust van het huidige Turkije kwamen in opstand tegen Darius, en Athene stuurde schepen om hen te helpen. Darius wilde Athene straffen. In 490 v.Chr. stak een Perzische vloot de Egeïsche Zee over. De geschiedschrijver Herodotos zegt dat ze 600 oorlogsschepen had. Eerst veroverden de Perzen de stad Eretria, op het eiland Euboea. Daarna landden ze op het strand van Marathon, ongeveer 40 kilometer van Athene.

Marathon was een brede, vlakke vlakte aan zee, met een groot moeras aan één kant. De naam komt waarschijnlijk van μάραθον, venkel: een groene plant met een sterke geur die daar groeide. Grieken koken nog steeds met μάραθο.

Het Atheense leger marcheerde naar Marathon. Het had ongeveer 9000 soldaten, hoplieten genoemd (ὁπλῖται), die vochten met een zwaar rond schild en een lange speer. Het kleine Plataeae stuurde nog ongeveer 1000 man. Het Perzische leger was veel groter. Historici noemen vaak 20.000 tot 25.000 man, maar niemand kent het precieze aantal.

Voor de slag stuurden de Atheense legeraanvoerders een loper naar Sparta om hulp te vragen. Hij heette Philippides (sommige boeken noemen hem Pheidippides). Hij was een ἡμεροδρόμος, een ‘dagloper’: zijn werk was boodschappen te voet overbrengen. Herodotos zegt dat hij Sparta bereikte op de dag nadat hij uit Athene vertrok. Dat is een tocht van meer dan 200 kilometer!

De Spartanen zeiden ja, maar niet meteen. Herodotos legt uit dat een religieuze wet hun verbood uit te trekken vóór volle maan. Dus moesten de Atheners bijna alleen vechten.

De Atheners hadden tien legeraanvoerders. Een van hen, Miltiades, had een slim plan. Hij maakte de Griekse slaglinie even lang als de Perzische. Het midden was dun, maar de twee uiteinden, de vleugels, waren sterk.

Toen deden de Atheners iets nieuws. Herodotos zegt dat ze de eerste Grieken waren, voor zover hij wist, die de vijand rennend aanvielen. Ze renden bijna anderhalve kilometer over open terrein. In het gevecht werd het midden van de Griekse linie teruggedrongen. Maar de sterke vleugels wonnen, draaiden om en vielen de Perzen in het midden aan. De Perzen vluchtten naar hun schepen, en velen verdronken in het moeras.

Herodotos geeft het aantal doden: ongeveer 6400 Perzen en 192 Atheners. De Atheners begroeven hun doden op het slagveld, onder een grote heuvel van aarde, een τύμβος. Die grafheuvel kun je in Marathon nog altijd zien. Meteen na de slag haastte het leger zich terug naar Athene, en de Perzische vloot voer naar huis. Toen 2000 Spartanen aankwamen, was de slag al voorbij.

Tegenwoordig vertellen veel mensen dit verhaal: na de slag rende een loper van Marathon naar Athene, meldde de overwinning en viel dood neer. Maar is het waar? Herodotos, die een paar decennia na de slag schreef, vertelt het niet. Het verhaal duikt op bij schrijvers die meer dan 500 jaar later leefden. Plutarchus geeft twee namen voor de loper, Thersippos of Eukles. Lucianus noemt hem Philippides, en zijn laatste woorden zijn «Χαίρετε, νικῶμεν», ‘Verheugt u, wij winnen!’. De meeste historici denken dat de tocht naar Athene een legende is, misschien verward met de echte tocht naar Sparta.

De legende gaf de wereld een nieuwe sport. Voor de eerste moderne Olympische Spelen, in Athene in 1896, stelde de Franse geleerde Michel Bréal een lange loop van Marathon naar Athene voor. De winnaar was een jonge Griek, Spyridon Louis, die als eerste het Panathenaïsch Stadion binnenliep. Sindsdien heten lange hardloopwedstrijden over de hele wereld marathons. In het Grieks heet de wedstrijd ο μαραθώνιος, en vandaag is hij altijd 42,195 kilometer lang.