Lineair B: het oudste Griekse schrift

Lineair B is een schrift dat in de bronstijd op Kreta en het Griekse vasteland werd gebruikt, ruwweg tussen 1400 en 1200 v.Chr., om de oudst bekende vorm van het Grieks te schrijven, het Myceens. Het heet ‘lineair’ omdat de tekens uit in de klei gekraste lijnen bestaan en niet uit plaatjes; in het Grieks is het de Γραμμική Β, van γραμμή, ‘lijn’. De B onderscheidt het van het oudere Lineair A van het Minoïsche Kreta, dat nog altijd niet ontcijferd is: niemand weet welke taal het weergeeft.

Bijna alle teksten in Lineair B zijn bewaard op kleitabletten, πινακίδες. De grootste archieven komen uit Knossos op Kreta, met zo’n 4100 tabletten en fragmenten, en uit het zogenoemde Paleis van Nestor in Pylos in Messenië, met ongeveer 1050; kleinere groepen komen uit Mycene, Tiryns, Thebe, Chania en enkele andere plaatsen. De tabletten waren niet bedoeld om lang mee te gaan. Ze werden alleen gedroogd, niet gebakken, en dienden voor de lopende administratie. Ze bleven bewaard doordat de branden die de paleizen verwoestten ze hard bakten; daarom is vrijwel geen enkele meer dan een jaar ouder dan de verwoesting van haar paleis. De inhoud is administratief: schapen en wol, olijfolie en geurolie, brons voor smeden, strijdwagens, offers aan de goden.

Het eerste Lineair B-tablet dat een moderne opgraver zag, kwam waarschijnlijk uit de opgraving van de Griekse zakenman en oudheidkundige Minos Kalokairinos in Knossos in 1878; vanaf 1900 leverden de opgravingen van Sir Arthur Evans er duizenden meer op. Evans was ervan overtuigd dat de taal geen Grieks was, en weinig geleerden spraken hem tegen. Twee dingen waren duidelijk. Met 87 klanktekens had het schrift te veel tekens voor een alfabet en te weinig voor een woordschrift, dus moest het een lettergreepschrift zijn, één teken per συλλαβή, lettergreep. Naast deze tekens gebruikte het beeldende logogrammen voor mensen, dieren en goederen, gevolgd door getallen.

De Amerikaanse classica Alice Kober bewees dat de taal verbogen werd: groepen woorden verschilden alleen in hun uitgangen. Emmett L. Bennett Jr legde de standaardlijst van tekens vast en publiceerde in 1951 de tabletten uit Pylos, die vanaf 1939 gevonden waren. De Britse architect Michael Ventris zette de tekens in een rooster van gedeelde medeklinkers en klinkers en vermoedde toen dat sommige woorden uit Knossos Kretenzische plaatsnamen waren: a-mi-ni-so voor Amnisos, de haven van Knossos, en ko-no-so voor Knossos zelf. Tot zijn verrassing leverden de klankwaarden Grieks op. Hij maakte de ontcijfering op 1 juli 1952 bekend op de BBC-radio. De filoloog John Chadwick sloot zich bij hem aan, en hun gezamenlijke artikel verscheen in 1953. Dat jaar bevestigde een pas gevonden tablet uit Pylos, PY Ta 641, het resultaat: naast de tekening van een driepotige ketel en het getal 2 staat ti-ri-po-de, τρίποδε, ‘twee drievoeten’.

Lineair B is afgeleid van het Minoïsche schrift, dat voor een andere taal bedoeld was, en past slecht bij het Grieks. Elk teken staat voor een losse klinker (a, e, i, o, u) of voor een medeklinker gevolgd door een klinker (pa, ti, ko). Griekse woorden met medeklinkergroepen en slotmedeklinkers moeten vereenvoudigd worden, en de lezer moet aanvullen wat ontbreekt:

• Slotmedeklinkers zoals -s worden meestal niet geschreven: ko-no-so is Knossos.
• Dezelfde reeks tekens dient voor l en voor r.
• Eén reeks dekt k, g en kh: ka-ko staat voor khalkos, χαλκός, ‘brons’.
• Medeklinkergroepen worden opgebroken met extra klinkers: ti-ri-po-de voor tripode.

Het Myceens bewaart ook klanken en vormen die later verdwenen. De tabletten schrijven nog de klank w, die in de meeste latere dialecten verloren ging: e-ra-wo / e-ra3-wo is elaiwon, klassiek ἔλαιον, ‘olijfolie’, en de koning is de wa-na-ka, wanax, die bij Homerus als ἄναξ verschijnt. Een bronssmid is een ka-ke-u, khalkeus, de klassieke χαλκεύς, en de tabletten van de Jn-serie uit Pylos noteren de hoeveelheden brons die aan zulke smeden werden uitgedeeld.

De ontcijfering schoof het geschreven Grieks meer dan 3000 jaar terug, zo’n vijf eeuwen vóór Homerus, en maakte het Grieks tot de Europese taal met de oudste geschreven geschiedenis die nog gesproken wordt. Ze veranderde ook het beeld van de Myceense wereld. De tabletten tonen paleizen die bestuurd werden door schrijvers die alles telden: afdrachten aan het paleis, rantsoenen, vee, land, offers aan Zeus en andere goden. Zo’n bureaucratie past slecht bij de wereld van de Ilias, waar rijkdom bestaat uit runderen en buitgemaakte schatten.

Veel blijft onzeker. Omdat de tabletten alleen de laatste maanden van elk paleis beslaan, geven ze een smalle momentopname. Ze bevatten geen brieven, wetten of literatuur, en de betekenis van veel woorden staat nog ter discussie. Historici zijn het oneens over hoeveel gebied elk paleis beheerste, en de datum van de verwoesting van Knossos is al lang omstreden. Na de val van de paleizen, rond 1200 v.Chr., verdween het schrift voor enkele eeuwen uit Griekenland. Toen de Grieken weer gingen schrijven, gebruikten ze een alfabet dat van het Fenicische schrift was afgeleid, niet Lineair B.