Griekse zuilenorden: Dorisch, Ionisch en Korinthisch

Een zuil is een hoge stenen paal die een dak draagt. In het Oudgrieks heette die κίων. Nu zeggen Grieken κίονας in een geschiedenisboek en κολόνα in het dagelijks leven.

Een Griekse zuil heeft drie delen:

• de basis, de voet onderaan (sommige zuilen hebben er geen);
• de schacht, het lange lijf, vaak met rechte groeven die we cannelures noemen, ραβδώσεις;
• het kapiteel, de bredere top, κιονόκρανο, die de zware stenen balken draagt.

De Grieken bouwden in een paar vaste stijlen. Elke stijl had zijn eigen soort zuil, eigen verhoudingen en eigen versiering op de balken erboven. In het Nederlands heet zo’n stijl een orde. In het Grieks is het een ρυθμός, hetzelfde woord als ‘ritme’ in muziek. Er zijn drie Griekse orden: Dorisch, Ionisch en Korinthisch. Je herkent ze het makkelijkst door omhoog te kijken naar het kapiteel.

De Dorische orde, δωρικός ρυθμός, is de oudste. De naam komt van de Doriërs, een van de Griekse volken. Ze werd gebruikt op het Griekse vasteland en in de Griekse steden in Zuid-Italië en op Sicilië. Deskundigen denken dat de vormen komen van oudere houten gebouwen, die later in steen werden nagemaakt.

Een Dorische zuil is dik en sterk. Ze heeft geen basis: ze staat direct op de bovenste trede van de tempel. Het kapiteel is heel eenvoudig, als een rond kussen met een platte vierkante plaat erop.

De beroemdste Dorische tempel is het Parthenon op de Akropolis van Athene. Het werd tussen 447 en 438 v.Chr. gebouwd voor de godin Athena, en de beelden waren in 432 v.Chr. klaar. De architecten waren Iktinos en Kallikrates, en de beeldhouwer Pheidias leidde het werk. Het Parthenon is van buiten Dorisch, maar heeft binnen ook een paar Ionische delen.

De Ionische orde, ιωνικός ρυθμός, is genoemd naar de Ioniërs, Grieken die aan de kust van Klein-Azië (het huidige West-Turkije) en op de eilanden van de Egeïsche Zee woonden. Daar stonden enkele van haar grootste tempels, zoals de tempel van Artemis in Efeze.

Een Ionische zuil is slanker en lichter dan een Dorische. Ze staat op een basis van stenen ringen. Het kapiteel herken je meteen: het heeft twee spiralen die links en rechts naar beneden krullen, als een opgerolde boekrol. In het Grieks heten die spiralen έλικες; in het Nederlands zeggen we voluten.

De Romeinse architect Vitruvius, die een boek over bouwkunst schreef, vergeleek de twee stijlen met mensen. Hij zei dat de Dorische zuil lijkt op een sterke man en de Ionische op een vrouw, met de voluten als haar krullen. Dat is zijn vergelijking, geen regel van de Griekse bouwers.

In Athene is het Erechtheion op de Akropolis een Ionische tempel. Het werd tussen 421 en 406 v.Chr. gebouwd voor Athena en Poseidon.

De Korinthische orde, κορινθιακός ρυθμός, is de jongste en de rijkst versierde. Ze is genoemd naar de stad Korinthe. Ze lijkt veel op de Ionische: het grote verschil is het kapiteel, dat bedekt is met uitgehakte bladeren van een plant die acanthus heet, άκανθος, met kleine krullen erboven.

Vitruvius vertelt hoe ze zou zijn ontstaan. Een jong meisje uit Korinthe stierf, en haar voedster zette haar lievelingsspullen in een mand op het graf, met een dakpan erop. Een acanthusplant groeide rond de mand. Een beeldhouwer die Kallimachos heette zag dat en maakte kapitelen in die vorm. Het is een mooie legende, maar niemand kan haar bewijzen.

Het oudste Korinthische kapiteel dat tot nu toe is gevonden stond in de tempel van Apollo in Bassae, in de bergen van de Peloponnesos, gebouwd rond 420–400 v.Chr. Eerst gebruikten de Grieken Korinthische zuilen vooral binnen in gebouwen. Later waren de Romeinen dol op deze orde en gebruikten ze haar overal, bijvoorbeeld bij de enorme tempel van de Olympische Zeus in Athene. De Romeinen voegden ook twee eigen orden toe, de Toscaanse en de Composiete.