Geld en munten in het oude Griekenland: de drachme en de uil

Heel lang geleden betaalden mensen niet met munten. Ze ruilden dingen: een geit voor wat tarwe, of olijfolie voor een pot. Mensen betaalden ook met stukjes metaal. Ze woegen het metaal op een weegschaal, zodat ze wisten hoeveel het waard was.

De geschiedschrijver Herodotos schreef dat de Lydiërs, een volk in het westen van het huidige Turkije, als eersten munten van goud en zilver maakten. Al snel maakten ook de Griekse steden hun eigen munten. Een munt heet νόμισμα. Eerst betekende dit woord iets wat iedereen afspreekt te gebruiken, een gewoonte.

Sommige Griekse geldwoorden zijn ouder dan munten. Vroeger gebruikten mensen ijzeren spiesen of spijkers als geld. Een woord voor zo’n spies was ὀβολός. Zes spiesen waren een handvol, een δραχμή. Dit woord komt van een werkwoord dat „grijpen” betekent. Later bleven de oude namen bestaan, en ze werden de namen van kleine zilveren munten.

In het oude Athene werkte geld zo:

• 6 obolen waren 1 drachme.
• 100 drachmen waren 1 mine, een μνᾶ.
• Het talent, het τάλαντον, was de grootste eenheid van allemaal. Het was een enorm bedrag.

Een obool was een piepklein zilveren muntje, goed voor kleine aankopen op de markt. De Atheners sloegen ook een grote munt van vier drachmen, het τετράδραχμον. Eén zo’n munt weegt ongeveer 17 gram zilver.

Op de markt, de agora, zat een geldwisselaar aan een tafel, een τράπεζα. Bezoekers kwamen uit andere steden met andere munten, en hij wisselde die om in Atheens geld. Daarom heet een bank in het Grieks nu nog steeds τράπεζα, en een bankier een τραπεζίτης. In het Oudgrieks was een τραπεζίτης een geldwisselaar.

Kleingeld had ook een eigen woord: κέρμα. Grieken zeggen nog altijd κέρματα tegen de munten in hun portemonnee.

Athene begon aan het eind van de 6e eeuw v.Chr. zijn beroemde munten van vier drachmen te slaan. Deskundigen zijn het niet eens over het precieze jaar: de meesten zeggen rond 515 v.Chr., maar de voorstellen lopen van ongeveer 525 tot 510 v.Chr. Op de voorkant stond het hoofd van de godin Athena, met een helm. Op de achterkant stond haar vogel, de uil, een γλαῦξ, met een olijftakje en een maansikkel. Drie letters, ΑΘΕ, betekenden „van de Atheners”. Mensen noemden deze munten gewoon „uilen”.

Het zilver, de ἄργυρος, kwam uit de mijnen van Laurion, ten zuiden van Athene. Rond 483 v.Chr. vonden de mijnwerkers veel nieuw zilver. Elke burger zou tien drachmen krijgen. Maar een leider die Themistokles heette, vertelt Herodotos, overtuigde de Atheners om in plaats daarvan 200 oorlogsschepen te bouwen. Al snel vochten die schepen voor Griekenland tegen de Perzen.

Uilen werden in de hele Griekse wereld gebruikt, zelfs in steden die Athene niet mochten. In een komedie van Aristophanes ziet iemand een uil en vraagt: „Wie heeft er een uil naar Athene gebracht?” Dat was een grap, want Athene had al uilen genoeg. Verderop in hetzelfde stuk beloven de vogels de juryleden „uilen uit Laurion”. Die uilen, zeggen ze, gaan nestelen in hun geldbuidels en kleingeld uitbroeden, κέρματα.

De drachme leefde heel lang. Na de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog liet gouverneur Ioannis Kapodistrias in 1828 de eerste munten van de nieuwe Griekse staat slaan. Ze heetten „feniksen”, naar de vogel die uit het vuur opnieuw geboren wordt. In 1832 kwam de oude naam terug: Griekenland had weer een drachme. Het gebruikte de drachme tot 2002, toen de euro haar plaats innam.

Veel geldwoorden leven nog in het Grieks van nu:

• Een οβολός is een kleine gift voor een goed doel. Op een collectebus kan staan: «Δώστε τον οβολό σας», „Geef uw obool”.
• Een νόμισμα is een munt, of het geld van een land. Op nieuwjaarsdag snijden Griekse families een taart aan, de βασιλόπιτα, met een munt erin verstopt. Wie hem vindt, heeft het hele jaar geluk.
• Een τάλαντο is nu een talent, een gave voor muziek of kunst.