Το ανάκτορο της Κνωσού

Η Κνωσός βρίσκεται κοντά στην πόλη του Ηρακλείου, στο νησί της Κρήτης. Άνθρωποι έζησαν εδώ για πάρα πολύ καιρό, από το 7000 π.Χ. περίπου ως τα ρωμαϊκά χρόνια. Γύρω στο 1900 π.Χ. οι Μινωίτες έχτισαν εδώ ένα μεγάλο ανάκτορο. Καταστράφηκε περισσότερες από μία φορές και χτίστηκε ξανά. Μετά το 1450 π.Χ. περίπου, ζούσαν σε αυτό Έλληνες από την ηπειρωτική χώρα, οι Μυκηναίοι.

Το ανάκτορο έχει τέσσερις πτέρυγες, δηλαδή τέσσερα μέρη, γύρω από μια μεγάλη ανοιχτή αυλή. Στα ελληνικά λέμε αυλή (στα αρχαία αὐλή). Γύρω της υπήρχαν δωμάτια για τους άρχοντες, εργαστήρια, μικρά ιερά για τους θεούς και αίθουσες για γιορτές. Υπήρχαν επίσης πολλές αποθήκες. Η καθεμιά είναι μια αποθήκη, η ίδια λέξη που λένε σήμερα οι Έλληνες για ένα αποθηκευτικό δωμάτιο ή μια μεγάλη αποθήκη εμπορευμάτων. Εκεί φύλαγαν τρόφιμα σε ψηλά πήλινα πιθάρια.

Το πιο γνωστό δωμάτιο είναι η Αίθουσα του Θρόνου. Ένα πέτρινο κάθισμα, ένας θρόνος, στέκεται στον τοίχο, με πέτρινα πεζούλια στις τρεις πλευρές. Ζωγραφισμένοι γρύπες κάθονται δεξιά και αριστερά του. Ο γρύπας (στα αρχαία γρύψ) είναι ένα φανταστικό ζώο με σώμα λιονταριού και κεφάλι αετού. Ποιος καθόταν σε αυτόν τον θρόνο; Ένας βασιλιάς, μια ιέρεια ή κάποιος που έπαιζε τον ρόλο μιας θεάς; Οι αρχαιολόγοι ακόμα δεν συμφωνούν.

Οι Μινωίτες γέμισαν τους τοίχους του ανακτόρου με ζωγραφιές. Μια ζωγραφιά στον τοίχο λέγεται τοιχογραφία. Η λέξη φτιάχνεται από το τοῖχος, «τοίχος», και το γράφω, «γράφω, ζωγραφίζω».

Όταν έσκαψαν το ανάκτορο, βρήκαν μόνο μικρά σπασμένα κομμάτια από τις ζωγραφιές. Καλλιτέχνες που δούλευαν για τον αρχαιολόγο Άρθουρ Έβανς, όπως ο Ελβετός ζωγράφος Εμίλ Ζιλιερόν και ο γιος του, που λεγόταν κι αυτός Εμίλ, ένωσαν τα κομμάτια και ζωγράφισαν όσα έλειπαν. Ο περίφημος Πρίγκιπας με τα κρίνα, ένας νέος που περπατά ανάμεσα σε λουλούδια, συναρμολογήθηκε το 1905. Οι ειδικοί όμως δεν είναι σίγουροι ότι όλα τα κομμάτια του προέρχονται από την ίδια ζωγραφιά.

Άλλες ζωγραφιές δείχνουν κυρίες με γαλάζια φορέματα, νέους που πηδούν πάνω από έναν ταύρο και γαλάζια δελφίνια. Ένα αντίγραφο με τα δελφίνια βρίσκεται σε ένα δωμάτιο που ο Έβανς ονόμασε Μέγαρο της Βασίλισσας. Το μέγαρο (στα αρχαία μέγαρον) είναι μια μεγάλη αίθουσα, και σήμερα επίσης ένα μεγάλο επίσημο κτίριο, όπως το Μέγαρο Μουσικής. Κάποιοι ειδικοί πιστεύουν ότι τα δελφίνια ήταν στην πραγματικότητα στο πάτωμα ενός δωματίου του επάνω ορόφου και έπεσαν κάτω όταν γκρεμίστηκε το κτίριο. Τα αληθινά κομμάτια των τοιχογραφιών φυλάγονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν μια γνωστή ιστορία για την Κνωσό. Ο βασιλιάς Μίνωας είχε ένα τέρας, τον Μινώταυρο, με πρόσωπο ταύρου και σώμα ανθρώπου. Ο έξυπνος τεχνίτης Δαίδαλος έφτιαξε ένα κτίριο με τόσους στριφογυριστούς δρόμους που κανείς δεν μπορούσε να βρει την έξοδο: τον λαβύρινθο. Ο Μίνωας έκλεισε μέσα τον Μινώταυρο.

Η Αθήνα έπρεπε να στέλνει στην Κρήτη επτά νέους και επτά νέες, για να τους δώσουν στον Μινώταυρο. Μια χρονιά πήγε μαζί τους ο Αθηναίος ήρωας Θησέας. Η κόρη του Μίνωα, η Αριάδνη, τον βοήθησε. Του έδωσε ένα κουβάρι κλωστή. Ο Θησέας την έδεσε στην πόρτα, βρήκε τον Μινώταυρο και τον σκότωσε, και μετά ακολούθησε την κλωστή και βγήκε έξω. Αυτή την ιστορία τη διαβάζουμε σε ένα βιβλίο του Απολλόδωρου, ενός συγγραφέα που έζησε πολλούς αιώνες αφού έπεσε το ανάκτορο.

Ήταν το ανάκτορο ο αληθινός Λαβύρινθος; Πολλοί πιστεύουν ότι η ιστορία μπορεί να ξεκίνησε από το ίδιο το ανάκτορο, με τους σκοτεινούς διαδρόμους και τα πολλά δωμάτιά του. Μια πήλινη πινακίδα από την Κνωσό, γραμμένη στη γραφή που λέγεται Γραμμική Β, έχει τη λέξη da-pu₂-ri-to, «λαβύρινθος». Κάποιοι μελετητές συνδέουν τη λέξη με τη λάβρυς, έναν διπλό πέλεκυ, ένα σύμβολο που βλέπουμε συχνά στο ανάκτορο. Αυτή η σύνδεση όμως δεν είναι σίγουρη.

Τον χώρο τον βρήκε το 1878 ο Μίνως Καλοκαιρινός, ένας άνθρωπος από το Ηράκλειο. Έπειτα ο Βρετανός αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς αγόρασε τη γη. Έσκαψε εκεί από το 1900 ως το 1931 και βρήκε το ανάκτορο, ένα μέρος της πόλης γύρω του και τους τάφους της.

Ο Έβανς δεν έσκαψε μόνο. Ξανάχτισε επίσης μέρη του ανακτόρου με οπλισμένο σκυρόδεμα, το μπετόν, ένα σύγχρονο υλικό. Έστησε κοντούς κόκκινους κίονες. Στα ελληνικά λέμε κίονας (στα αρχαία κίων), αλλά στην καθημερινή γλώσσα λέμε κολόνα, μια λέξη που ήρθε από τα ιταλικά. Ξανάχτισε επίσης σκάλες και επάνω ορόφους. Αυτά τα νέα μέρη βοηθούν τους επισκέπτες να φανταστούν το ανάκτορο, αλλά δείχνουν τις δικές του ιδέες, και δεν μπορούμε πάντα να είμαστε σίγουροι ότι είναι σωστές.

Σήμερα η Κνωσός είναι ένας από τους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας με τους περισσότερους επισκέπτες. Το μεγαλύτερο μέρος της είναι ερείπια· ένα κομμάτι που έχει μείνει είναι ένα ερείπιο (στα αρχαία ἐρείπιον). Το Υπουργείο Πολιτισμού σήμερα μόνο στερεώνει και προστατεύει τους παλιούς τοίχους. Το 2025 η Κνωσός και πέντε ακόμα μινωικοί χώροι μπήκαν στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Η UNESCO σημειώνει ότι όλες οι επεμβάσεις του Έβανς είναι καλά καταγραμμένες και ζητά πιο καθαρούς τρόπους για να βλέπουν οι επισκέπτες τι είναι αρχαίο και τι καινούργιο.