Delfi: kërthiza e botës

Delfi ndodhet në Greqinë qendrore, lart në shpatet e pjerrëta të malit Parnas. Poshtë tij, një luginë plot me ullinj zbret deri në det. Këtu grekët e lashtë ndërtuan një ἱερόν, një shenjtërore: një vend të shenjtë që i përkiste një perëndie. Delfi i përkiste Apolonit, perëndisë së dritës dhe të muzikës. Ishte i famshëm për orakullin e tij, por ishte edhe një vend plot gjallëri, me tempuj, statuja dhe dhurata.

Grekët besonin se Delfi ishte ὀμφαλός, kërthiza e tokës: qendra e saj e saktë. Një gur i rrumbullakët, pak si vezë, e shënonte vendin. Udhëtari Pausania, që vizitoi Delfin në shekullin II pas Krishtit, shkroi se ky gur ishte prej mermeri të bardhë. Ai shtoi se edhe poeti Pindari e quante Delfin qendrën e tokës.

Pranë shenjtërores rrjedh burimi i Kastalisë, Κασταλία. Pausania thotë se uji i tij ishte i ëmbël për t'u pirë dhe i këndshëm për t'u larë. Prej andej vizitorët ngjiteshin në Rrugën e Shenjtë, një rrugë e shtruar me gurë që ngjitet kodrës me kthesa.

Përgjatë Rrugës së Shenjtë qëndronin ndërtesa të vogla që dukeshin si tempuj të vegjël. Secila quhet θησαυρός, një thesar. Qytetet greke i ndërtonin për të ruajtur dhuratat e çmuara që i jepnin Apolonit. Një qytet që fitonte një betejë shpesh dërgonte një pjesë të plaçkës, gjërat që i kishte marrë armikut.

Ndërtesa më e ruajtur e Delfit është Thesari i Athinasve. Është prej mermeri të bardhë nga ishulli i Parosit. Pausania tregon se athinasit e paguan me plaçkën e betejës së Maratonës, në vitin 490 p.K., prandaj me siguri u ndërtua pak pas betejës. Një bazament guri pranë tij ka ende fjalët: “Athinasit Apolonit, nga medët, nga beteja e Maratonës.” Medët ishin persët. Megjithatë, disa arkeologë mendojnë se, nga stili i skulpturave, është pak më i vjetër, rreth vitit 500 p.e.s.

Banorët e ishullit të Sifnosit ishin të pasur falë minierave të tyre. Rreth viteve 530–525 p.K. ndërtuan një thesar krejt prej mermeri. Dy statuja grash mbanin portikun e tij në vend të kolonave, dhe skulpturat e tij ishin lyer me blu, të kuqe, jeshile dhe ar.

Në vitin 479 p.K., pas luftërave greko-persiane, qytetet greke që kishin luftuar bashkë ngritën një tripod prej ari mbi një kolonë bronzi me tre gjarpërinj të përdredhur. Kjo Kolonë e Gjarpërinjve u çua në Kostandinopojë në vitin 330 pas Krishtit. Ajo qëndron ende në Stamboll, dhe në vitin 2015 një kopje prej bronzi u vendos në Delfi.

Në krye të Rrugës së Shenjtë ngrihej ναός, tempulli i Apolonit. Tempulli që shohim sot nuk është i pari. Një tempull më i vjetër përfundoi në vitin 510 p.K., por një tërmet e shkatërroi në vitin 373 p.K. Qytetet greke mblodhën sërish para, dhe tempulli i ri përfundoi në vitet 334–333 p.K. Brenda tij grekët ruanin statujën e perëndisë dhe gurin omfalos. Sot mund të shohësh bazamentin e tij të madh prej guri dhe disa nga kolonat.

Mbi tempullin është θέατρον, teatri, me 35 rreshta ndenjësesh prej guri. Nxinte rreth 4 500 vetë. Rreth vitit 160 p.K. mbreti Eumeni II i Pergamit pagoi punime në të.

Edhe më lart, pranë majës së vendit, është στάδιον, stadiumi. Pista e tij është rreth 178 metra e gjatë, dhe është stadiumi antik më i ruajtur në Greqi. Këtu atletët vraponin në Lojërat Pitike, lojërat e mëdha të Delfit. Fituesit nuk merrnin para: çmimi i tyre ishte një kurorë me gjethe dafine.

Poshtë shenjtërores kryesore, në një vend që quhet Marmaria, qëndron Tholosi, një ndërtesë e rrumbullakët prej mermeri nga vitet 380–370 p.K. Askush nuk e di me siguri për çfarë shërbente.

Pas lashtësisë, mbi rrënojat u rrit një fshat i quajtur Kastri. Në vitin 1892 Shkolla Franceze e Arkeologjisë në Athinë filloi “Gërmimin e Madh”. Shtëpitë e Kastrit u blenë dhe u shembën, dhe një hekurudhë e vogël e çonte dheun larg. Pak nga pak thesaret, tempulli, teatri dhe stadiumi dolën në dritë.

Në vitin 1903 u hap një μουσεῖον, një muze, për gjetjet. Statuja e tij më e famshme është Karrocieri, ἡνίοχος: një djalë i ri prej bronzi që drejtonte një karrocë. Një sundimtar i Gelës, në Sicili, ia kushtoi Apolonit pas një gare karrocash në Lojërat Pitike, ndoshta në vitin 478 ose 474 p.K. I mungon vetëm dora e majtë, dhe sytë e tij, prej smalti të bardhë dhe guri, ende i shikojnë vizitorët. Në muze mund të shohësh edhe një omfalos të gdhendur në gur, të mbuluar me një rrjetë të gdhendur, si rrjeta e leshtë që mbulonte gurin e shenjtë. Dikur ai qëndronte në majë të një kolone të lartë me tre balerina (330–325 p.K.).

Në vitin 1927 poeti Angjelos Sikelianos dhe gruaja e tij Eva Palmer organizuan këtu Festën e parë Delfike, me një shfaqje antike. Që nga viti 1987 Delfi është pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Dhe uji i burimit të Kastalisë ende rrjedh.