Pałac w Knossos

Knossos leży niedaleko miasta Heraklion, na wyspie Krecie. Ludzie mieszkali tu bardzo długo, od około 7000 r. p.n.e. aż do czasów rzymskich. Około 1900 r. p.n.e. Minojczycy zbudowali tu wielki pałac. Był niszczony więcej niż raz i budowany na nowo. Po około 1450 r. p.n.e. mieszkali w nim Grecy z lądu stałego, Mykeńczycy.

Pałac ma cztery skrzydła, czyli cztery części, wokół dużego otwartego dziedzińca. Po grecku dziedziniec to αυλή (w starożytnej grece αὐλή). Wokół niego były pokoje dla władców, warsztaty, małe sanktuaria dla bogów i sale na uczty. Było też wiele magazynów. Każdy z nich to αποθήκη, to samo słowo, którego Grecy używają dziś na schowek albo magazyn. Trzymano tam żywność w wysokich glinianych naczyniach.

Najsłynniejsze pomieszczenie to Sala Tronowa. Kamienne siedzisko, θρόνος, stoi przy ścianie, a z trzech stron są kamienne ławy. Po obu stronach leżą malowane gryfy. Gryf, po grecku γρύπας (w starożytnej grece γρύψ), to zmyślone zwierzę z ciałem lwa i głową orła. Kto siedział na tym tronie? Król, kapłanka czy ktoś, kto odgrywał rolę bogini? Archeolodzy wciąż się nie zgadzają.

Minojczycy pokryli ściany pałacu malowidłami. Malowidło na ścianie to fresk, po grecku τοιχογραφία. Słowo składa się z τοῖχος, „ściana”, i γράφω, „piszę, rysuję”.

Gdy pałac odkopano, znaleziono tylko małe, połamane kawałki malowideł. Artyści pracujący dla archeologa Arthura Evansa, na przykład szwajcarski malarz Émile Gilliéron i jego syn, także Émile, złożyli kawałki razem i domalowali brakujące części. Słynny Książę z liliami, młody mężczyzna idący wśród kwiatów, został złożony w 1905 roku. Ale specjaliści nie są pewni, czy wszystkie jego kawałki pochodzą z tego samego malowidła.

Inne malowidła pokazują damy w niebieskich sukniach, młodych ludzi skaczących przez byka i niebieskie delfiny. Kopia delfinów wisi w pomieszczeniu, które Evans nazwał Megaronem Królowej. Μέγαρο (w starożytnej grece μέγαρον) to duża sala, a dziś także duży, okazały budynek, na przykład filharmonia. Niektórzy specjaliści uważają, że delfiny były naprawdę na podłodze pokoju na piętrze i spadły, gdy budynek się zawalił. Prawdziwe kawałki fresków są w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie.

Starożytni Grecy opowiadali słynną historię o Knossos. Król Minos miał potwora, Minotaura, z twarzą byka i ciałem człowieka. Zdolny budowniczy Dedal zbudował budowlę z tyloma krętymi ścieżkami, że nikt nie mógł znaleźć wyjścia: λαβύρινθος, czyli Labirynt. Minos zamknął w nim Minotaura.

Ateny musiały wysyłać na Kretę siedmiu chłopców i siedem dziewcząt, którzy mieli trafić do Minotaura. Pewnego roku popłynął z nimi ateński bohater Tezeusz. Pomogła mu córka Minosa, Ariadna. Dała mu kłębek nici. Tezeusz przywiązał nić do drzwi, znalazł Minotaura i go zabił, a potem poszedł za nicią i wyszedł na zewnątrz. Tę historię możemy przeczytać w książce Apollodora, pisarza, który żył wiele wieków po upadku pałacu.

Czy pałac naprawdę był Labiryntem? Wielu ludzi uważa, że historia mogła powstać z samego pałacu, z jego ciemnymi korytarzami i wieloma pokojami. Gliniana tabliczka z Knossos, zapisana pismem zwanym linearnym B, zawiera słowo da-pu₂-ri-to, „labirynt”. Niektórzy uczeni łączą to słowo z λάβρυς, podwójnym toporem, znakiem, który często widać w pałacu. Ale ten związek nie jest pewny.

Stanowisko odkrył w 1878 roku Minos Kalokairinos, mieszkaniec Heraklionu. Potem brytyjski archeolog Arthur Evans kupił tę ziemię. Kopał tam od 1900 do 1931 roku i odkrył pałac, część miasta wokół niego oraz groby.

Evans nie tylko kopał. Odbudował też części pałacu z żelbetu, nowoczesnego materiału. Postawił krótkie czerwone kolumny. Po grecku kolumna to κίονας (w starożytnej grece κίων), ale na co dzień mówi się κολόνα, słowo, które przyszło z włoskiego. Odbudował również schody i wyższe piętra. Te nowe części pomagają zwiedzającym wyobrazić sobie pałac, ale pokazują pomysły samego Evansa i nie zawsze możemy być pewni, że są prawdziwe.

Dziś Knossos to jedno z najczęściej odwiedzanych starożytnych miejsc w Grecji. Większość to ruina, po grecku ερείπιο (w starożytnej grece ἐρείπιον). Greckie Ministerstwo Kultury tylko wzmacnia i chroni teraz stare mury. W 2025 roku Knossos i pięć innych stanowisk minojskich wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. UNESCO zauważa, że wszystkie odbudowy Evansa są dobrze udokumentowane, i prosi o jaśniejsze sposoby pokazywania zwiedzającym, co jest starożytne, a co nowe.