Cywilizacja minojska: Minojczycy z Krety

Kreta to największa grecka wyspa, po grecku νησί (w starożytnej grece νῆσος). Rozwinęła się tam bogata cywilizacja, mniej więcej od 2800 r. p.n.e. do około 1100 r. p.n.e. Była to epoka brązu: ludzie robili narzędzia i broń z brązu, czyli stopu miedzi i cyny.

Minojczycy nie nazywali siebie „Minojczykami”. Nie wiemy, jakiej nazwy używali. Nazwę wybrał dopiero w czasach nowożytnych brytyjski archeolog Arthur Evans, który w 1900 roku zaczął wykopaliska w Knossos. Nazwał ten lud od Minosa (Μίνως), króla Krety z greckich mitów. Dużo później ateński historyk Tukidydes napisał, że według tradycji Minos jako pierwszy miał flotę. Ale Minos należy do legendy i nikt nie wie, czy naprawdę żył król o tym imieniu.

Kreta leży pośrodku morza, po grecku θάλασσα, między Europą, Afryką i Azją. Minojskie statki wiozły towary na inne wyspy i do innych krajów. Minojczycy handlowali z Egiptem i z mieszkańcami lądowej Grecji.

Mniej więcej od 1900 r. p.n.e. Minojczycy budowali wielkie pałace. Po grecku pałac to ανάκτορο (w starożytnej grece ἀνάκτορον). Najbardziej znane są w Knossos, Fajstos, Malii i Zakros. W 2025 roku UNESCO wpisało sześć minojskich stanowisk na Listę światowego dziedzictwa: te cztery, a także Zominthos i Kydonię, leżącą pod dzisiejszym miastem Chania.

Minojski pałac był czymś więcej niż domem władcy. Był ośrodkiem całej okolicy. Przechowywano w nim żywność, pracowano w warsztatach, odprawiano obrzędy religijne i prowadzono spisy. Komnaty leżały wokół dużego centralnego dziedzińca. Ogromne gliniane dzbany, πίθοι (dziś πιθάρια), mieściły oliwę, wino lub zboże. Rury i kanały doprowadzały wodę.

Około 1700 r. p.n.e. pierwsze pałace zostały zniszczone. Historycy nie wiedzą na pewno dlaczego: możliwe jest zarówno trzęsienie ziemi, po grecku σεισμός, jak i pożar. Minojczycy odbudowali pałace, jeszcze większe. Knossos miało tyle komnat i korytarzy, że później ludzie połączyli je z λαβύρινθος z mitu, czyli labiryntem, w którym zamknięty był Minotaur, pół człowiek, pół byk.

Minojczycy kochali kolory. Zdobili ściany pałaców malowidłami kwiatów, ptaków i zwierząt morskich, na przykład δελφίνι, czyli delfina. Wiele z tych malowideł ściennych, zwanych freskami, znajduje się dziś w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie.

Byk, ταῦρος (dziś ταύρος), był dla Minojczyków bardzo ważny. Słynny fresk z Knossos pokazuje młodych ludzi, którzy przeskakują nad pędzącym bykiem. Był to sport, obrzęd religijny czy jedno i drugie? Historycy wciąż o tym dyskutują.

Minojczycy umieli też pisać. Używali dwóch rodzajów pisma: kreteńskich hieroglifów i pisma linearnego A. UNESCO nazywa je dwoma najstarszymi systemami pisma w Europie. Skrybowie zapisywali pismo linearne A na glinianych tabliczkach i innych przedmiotach. Nikomu jednak nie udało się go jeszcze odczytać, więc wciąż nie wiemy, jakim językiem mówili Minojczycy. Inną zagadką jest dysk z Fajstos, okrągły gliniany krążek pokryty odciśniętymi znakami po obu stronach. Jego znaków też nie umiemy odczytać.

Na północ od Krety leży wyspa Thera, którą dziś nazywa się Santoryn. Około 1600 r. p.n.e. albo trochę później jej wulkan wybuchł. Erupcja pogrzebała minojskie miasto Akrotiri pod ponad 40 metrami popiołu i pumeksu. Naukowcy wciąż spierają się o dokładną datę. Niektóre badania radiowęglowe wskazywały na około 1600 r. p.n.e. Przedmioty znalezione przez archeologów wskazują na około 1570–1500 r. p.n.e. Badanie słojów drzew w 2018 roku dało datę między 1600 a 1525 r. p.n.e.

Kiedyś sądzono, że ta erupcja zakończyła minojski świat. Dziś wielu historyków się z tym nie zgadza, bo pałace na Krecie działały jeszcze przez lata. Jednak około 1450 r. p.n.e. wiele pałaców i miast na Krecie zostało zniszczonych. Potem w Knossos mieszkali i rządzili Mykeńczycy, Grecy z lądu. Używali nowego pisma, pisma linearnego B, którym zapisywali wczesną odmianę greki. Kultura minojska powoli gasła, a około 1100 r. p.n.e. dobiegła końca.

Dziś możesz zwiedzić Knossos, niedaleko Heraklionu. Część tego, co tam widzisz, odbudował Evans, a specjaliści wciąż spierają się o te rekonstrukcje.