Het paleis van Knossos

Knossos ligt bij de stad Heraklion, op het eiland Kreta. Hier woonden heel lang mensen, van ongeveer 7000 v.Chr. tot in de Romeinse tijd. Rond 1900 v.Chr. bouwden de Minoërs hier een groot paleis. Het werd meer dan eens beschadigd en weer opgebouwd. Na ongeveer 1450 v.Chr. woonden er Grieken van het vasteland in, de Myceners.

Het paleis heeft vier vleugels, dus vier delen, rond een grote open binnenplaats. In het Grieks heet een binnenplaats αυλή (oud-Grieks αὐλή). Eromheen lagen kamers voor de heersers, werkplaatsen, kleine heiligdommen voor de goden en zalen voor feesten. Er waren ook veel voorraadkamers. Elke kamer is een αποθήκη, hetzelfde woord dat Grieken nu gebruiken voor een berging of een magazijn. Daar bewaarde men eten in hoge aardewerken kruiken.

De beroemdste kamer is de Troonzaal. Een stenen stoel, een θρόνος, staat tegen de muur, met stenen banken aan drie kanten. Aan elke kant liggen geschilderde griffioenen. Een griffioen, in het Grieks γρύπας (oud-Grieks γρύψ), is een fantasiedier met het lijf van een leeuw en de kop van een adelaar. Wie zat er op deze troon? Een koning, een priesteres of iemand die een godin speelde? Archeologen zijn het er nog steeds niet over eens.

De Minoërs bedekten de muren van het paleis met schilderingen. Een muurschildering heet een fresco, in het Grieks τοιχογραφία. Het woord bestaat uit τοῖχος, ‘muur’, en γράφω, ‘ik schrijf, ik teken’.

Toen het paleis werd opgegraven, vond men alleen kleine kapotte stukjes van de schilderingen. Kunstenaars die voor de archeoloog Arthur Evans werkten, zoals de Zwitserse schilder Émile Gilliéron en zijn zoon, die ook Émile heette, legden de stukjes aan elkaar en schilderden de ontbrekende delen. De beroemde Leliënprins, een jongeman die tussen bloemen loopt, werd in 1905 in elkaar gezet. Maar deskundigen weten niet zeker of al zijn stukjes uit hetzelfde schilderij komen.

Andere schilderingen tonen dames in blauwe jurken, jongeren die over een stier springen en blauwe dolfijnen. Een kopie van de dolfijnen hangt in een kamer die Evans het Megaron van de Koningin noemde. Μέγαρο (oud-Grieks μέγαρον) betekent grote zaal, en tegenwoordig ook een groot, deftig gebouw, zoals een concertgebouw. Sommige deskundigen denken dat de dolfijnen eigenlijk op de vloer van een kamer op de verdieping zaten en naar beneden vielen toen het gebouw instortte. De echte stukken van de fresco’s liggen in het Archeologisch Museum van Heraklion.

De oude Grieken vertelden een beroemd verhaal over Knossos. Koning Minos had een monster, de Minotaurus, met het gezicht van een stier en het lichaam van een man. De slimme bouwmeester Daedalus maakte een gebouw met zoveel kronkelende paden dat niemand de uitgang kon vinden: de λαβύρινθος, het Labyrint. Minos sloot de Minotaurus erin op.

Athene moest zeven jonge mannen en zeven jonge vrouwen naar Kreta sturen, om aan de Minotaurus te geven. Op een jaar ging de Atheense held Theseus met hen mee. Minos’ dochter Ariadne hielp hem. Ze gaf hem een kluwen draad. Theseus bond de draad aan de deur vast, vond de Minotaurus en doodde hem, en volgde toen de draad weer naar buiten. We kunnen dit verhaal lezen in een boek van Apollodorus, een schrijver die vele eeuwen na het einde van het paleis leefde.

Was het paleis echt het Labyrint? Veel mensen denken dat het verhaal misschien uit het paleis zelf komt, met zijn donkere gangen en zijn vele kamers. Een kleitablet uit Knossos, geschreven in het schrift Lineair B, bevat het woord da-pu₂-ri-to, ‘labyrint’. Sommige geleerden verbinden het woord met λάβρυς, een dubbele bijl, een teken dat je vaak in het paleis ziet. Maar dat verband is niet zeker.

De plek werd in 1878 ontdekt door Minos Kalokairinos, een man uit Heraklion. Daarna kocht de Britse archeoloog Arthur Evans de grond. Hij groef er van 1900 tot 1931 en vond het paleis, een deel van de stad eromheen en de graven.

Evans groef niet alleen. Hij bouwde ook delen van het paleis weer op met gewapend beton, een modern bouwmateriaal. Hij zette korte rode zuilen neer. In het Grieks heet een zuil κίονας (oud-Grieks κίων), maar in het dagelijks leven zegt men κολόνα, een woord dat uit het Italiaans komt. Hij bouwde ook trappen en bovenverdiepingen opnieuw. Die nieuwe delen helpen bezoekers om zich het paleis voor te stellen, maar ze laten Evans’ eigen ideeën zien, en we weten niet altijd zeker of ze kloppen.

Nu is Knossos een van de meest bezochte oude plaatsen van Griekenland. Het grootste deel is een ruïne, in het Grieks een ερείπιο (oud-Grieks ἐρείπιον). Het Griekse ministerie van Cultuur verstevigt en beschermt nu alleen nog de oude muren. In 2025 kwamen Knossos en vijf andere Minoïsche plaatsen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. UNESCO merkt op dat alle herbouw van Evans goed is vastgelegd, en vraagt om duidelijkere manieren om bezoekers te laten zien wat oud is en wat nieuw.