Pallati i Knososit

Knososi ndodhet pranë qytetit të Heraklionit, në ishullin e Kretës. Njerëzit jetuan këtu për një kohë shumë të gjatë, nga rreth viti 7000 p.e.s. deri në kohët romake. Rreth vitit 1900 p.e.s. minoasit ndërtuan këtu një pallat të madh. Ai u dëmtua më shumë se një herë dhe u ndërtua përsëri. Pas rreth vitit 1450 p.e.s., në të jetuan grekë nga kontinenti, mikenasit.

Pallati ka katër krahë, domethënë katër pjesë, rreth një oborri të madh të hapur. Në greqisht oborri quhet αυλή (në greqishten e vjetër αὐλή). Rreth tij kishte dhoma për sundimtarët, punishte, faltore të vogla për perënditë dhe salla për gosti. Kishte edhe shumë depo. Secila prej tyre është një αποθήκη, e njëjta fjalë që grekët përdorin sot për një qilar ose një magazinë. Aty ruhej ushqimi në enë të larta prej balte.

Dhoma më e famshme është Salla e Fronit. Një ndenjëse prej guri, një θρόνος, qëndron pranë murit, me stola guri në tri anë. Në të dyja anët e tij shtrihen grifonë të pikturuar. Grifoni, në greqisht γρύπας (në greqishten e vjetër γρύψ), është një kafshë e imagjinuar me trup luani dhe kokë shqiponje. Kush ulej në këtë fron? Një mbret, një priftëreshë apo dikush që luante rolin e një perëndeshe? Arkeologët ende nuk bien dakord.

Minoasit i mbuluan muret e pallatit me piktura. Piktura në mur quhet afresk, në greqisht τοιχογραφία. Fjala përbëhet nga τοῖχος, «mur», dhe γράφω, «shkruaj, vizatoj».

Kur u gërmua pallati, u gjetën vetëm copëza të vogla e të thyera të pikturave. Artistë që punonin për arkeologun Arthur Evans, si piktori zviceran Émile Gilliéron dhe i biri, që quhej gjithashtu Émile, i bashkuan copëzat dhe pikturuan pjesët që mungonin. I famshmi Princi i zambakëve, një djalë i ri që ecën mes luleve, u bashkua në vitin 1905. Por specialistët nuk janë të sigurt se të gjitha copëzat e tij vijnë nga e njëjta pikturë.

Piktura të tjera tregojnë zonja me fustane blu, të rinj që kërcejnë mbi një dem dhe delfinë blu. Një kopje e delfinëve varet në një dhomë që Evansi e quajti Megaroni i Mbretëreshës. Μέγαρο (në greqishten e vjetër μέγαρον) do të thotë sallë e madhe, dhe sot edhe një ndërtesë e madhe zyrtare, si një sallë koncertesh. Disa specialistë mendojnë se delfinët ishin në të vërtetë në dyshemenë e një dhome në katin e sipërm dhe ranë poshtë kur ndërtesa u shemb. Copëzat e vërteta të afreskeve ruhen në Muzeun Arkeologjik të Heraklionit.

Grekët e lashtë tregonin një histori të famshme për Knososin. Mbreti Minos kishte një përbindësh, Minotaurin, me fytyrë demi dhe trup njeriu. Ndërtuesi i zgjuar Dedali bëri një ndërtesë me aq shumë shtigje të dredhura, sa askush nuk mund të gjente daljen: λαβύρινθος, Labirinti. Minosi e mbylli Minotaurin brenda.

Athina duhej të dërgonte në Kretë shtatë djem dhe shtatë vajza, për t’ia dhënë Minotaurit. Një vit shkoi me ta heroi athinas Tezeu. E bija e Minosit, Ariadna, e ndihmoi. I dha një lëmsh me pe. Tezeu e lidhi perin te dera, gjeti Minotaurin dhe e vrau, pastaj ndoqi perin dhe doli jashtë. Këtë histori mund ta lexojmë në një libër të Apollodorit, një shkrimtari që jetoi shumë shekuj pasi ra pallati.

A ishte pallati vërtet Labirinti? Shumë njerëz mendojnë se historia mund të ketë lindur nga vetë pallati, me korridoret e tij të errëta dhe dhomat e shumta. Një pllakë balte nga Knososi, e shkruar me shkrimin që quhet Lineari B, ka fjalën da-pu₂-ri-to, «labirint». Disa studiues e lidhin fjalën me λάβρυς, një sëpatë të dyfishtë, një shenjë që shihet shpesh në pallat. Por kjo lidhje nuk është e sigurt.

Vendi u zbulua në vitin 1878 nga Minos Kalokairinos, një burrë nga Heraklioni. Pastaj arkeologu britanik Arthur Evans e bleu tokën. Ai gërmoi atje nga viti 1900 deri në 1931 dhe gjeti pallatin, një pjesë të qytetit përreth dhe varret.

Evansi nuk gërmoi vetëm. Ai rindërtoi edhe pjesë të pallatit me beton të armuar, një material modern. Ngriti kolona të shkurtra të kuqe. Në greqisht kolona quhet κίονας (në greqishten e vjetër κίων), por në të folurën e përditshme thuhet κολόνα, një fjalë që vjen nga italishtja. Ai rindërtoi gjithashtu shkallë dhe katet e sipërme. Këto pjesë të reja i ndihmojnë vizitorët ta imagjinojnë pallatin, por tregojnë idetë e vetë Evansit, dhe nuk mund të jemi gjithmonë të sigurt se janë të sakta.

Sot Knososi është një nga vendet e lashta më të vizituara në Greqi. Pjesa më e madhe e tij është rrënojë, në greqisht ερείπιο (në greqishten e vjetër ἐρείπιον). Ministria greke e Kulturës tani vetëm i forcon dhe i mbron muret e vjetra. Në vitin 2025 Knososi dhe pesë vende të tjera minoike hynë në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. UNESCO-ja vëren se të gjitha rindërtimet e Evansit janë dokumentuar mirë dhe kërkon mënyra më të qarta për t’u treguar vizitorëve çfarë është e lashtë dhe çfarë është e re.