Wynalazki starożytnych Greków

W III wieku p.n.e. miastem Aleksandria w Egipcie rządzili greccy królowie. Przyjeżdżali tam do pracy uczeni i inżynierowie. Jednym z nich był Ktesibios. Rzymski pisarz Witruwiusz opowiada, że był synem fryzjera. Księgi Ktesibiosa zaginęły, więc znamy jego pracę tylko od późniejszych autorów.

Ktesibios nie wynalazł pierwszego zegara wodnego. W sądach Aten gliniane naczynie z małą dziurką przy dnie mierzyło czas każdej mowy: kiedy woda wypłynęła, mówca musiał przestać. Grecy nazywali je κλεψύδρα, czyli „złodziejka wody”. Takie naczynie z V wieku p.n.e. znajduje się w Muzeum Agory w Atenach. Ktesibios zbudował dużo lepszy zegar. Woda kapała w stałym tempie, pływak powoli się podnosił, a mała figurka wskazywała godziny.

Witruwiusz pisze też, że Ktesibios zbudował pierwsze organy wodne i maszynę, która podnosiła wodę wysoko. Dziś pompa to po grecku αντλία, zarówno przy studni, jak i na stacji benzynowej.

Heron także mieszkał w Aleksandrii, ale dużo później, w I wieku n.e. W jednej ze swoich ksiąg wspomina zaćmienie. Uczeni dopasowali je do zaćmienia widocznego w Aleksandrii w 62 roku n.e. i dzięki temu możemy określić, kiedy żył Heron. On sam pisze, że zebrał odkrycia dawniejszych inżynierów i dodał do nich własne.

W księdze Pneumatyka opisuje dziesiątki urządzeń, które działają dzięki powietrzu, wodzie albo parze. Oto trzy z nich:

• naczynie dla świątyni: wrzucało się monetę pięciu drachm i wypływało trochę wody do umycia;
• drzwi świątyni, które otwierały się same, kiedy na ołtarzu zapalano ogień;
• metalowa kula, która kręciła się w kółko, kiedy pod nią gotowała się woda. Popychała ją para, po grecku ἀτμός.

Czy ta kręcąca się kula była pierwszą maszyną parową? Nie do końca. Nie wykonywała żadnej pożytecznej pracy. Była sprytną zabawką, która pokazywała siłę pary. Heron pisał też o małym teatrze kukiełek, które poruszały się same.

Archimedes żył w Syrakuzach, greckim mieście na Sycylii, od 287 do 212 roku p.n.e. Był wielkim matematykiem. Historyk Diodor pisze, że wynalazł „śrubę egipską” podczas podróży do Egiptu. To duża śruba w rurze: kiedy się ją obraca, woda wspina się w górę. Rolnicy nawadniali nią pola nad Nilem, a górnicy w Hiszpanii wypompowywali wodę z kopalń. Niektórzy historycy uważają, że podobna śruba była używana wcześniej w Asyrii, ale inni się z tym nie zgadzają. Greckie słowo na nią to κοχλίας. Na początku oznaczało ślimaka, bo muszla ślimaka ma kształt spirali.

Archimedes nie wynalazł dźwigni, po grecku μοχλός, ale wyjaśnił zasadę, według której działa. Pisarz Plutarch opowiada słynną historię. Archimedes mówił, że mając dość siły, przesunie każdy ciężar. Żeby to pokazać, usiadł z daleka i za pomocą układu bloczków, τροχαλίες, przyciągnął do siebie ciężki statek jedną ręką. Plutarch napisał to ponad 300 lat później, więc nie możemy być pewni każdego szczegółu.

Niektóre opowieści o greckich wynalazkach to legendy. W Iliadzie Homera bóg Hefajstos robi trójnogi ze złotymi kółkami. Toczą się same, αὐτόματοι, na zgromadzenie bogów i z powrotem. To wiersz, a nie prawdziwa maszyna, ale pokazuje, że Grecy bardzo wcześnie marzyli o rzeczach, które poruszają się same.

Słynny okrzyk εὕρηκα, „Znalazłem!”, to inna historia. Witruwiusz, który pisał około 200 lat po Archimedesie, opowiada, że Archimedes wyskoczył z kąpieli i pobiegł do domu, krzycząc to słowo, bo rozwiązał zagadkę złotej korony. Nikt nie wie, czy tak było naprawdę. Ale Grecy wciąż wołają εύρηκα!, kiedy znajdą odpowiedź.

Inne rzeczy są dobrze udokumentowane. Geograf Strabon pisze, że Sostratos z Knidos wzniósł wysoką wieżę na wyspie Faros w Aleksandrii, aby chronić żeglarzy. Nazwa wyspy stała się greckim słowem na każdą latarnię morską: φάρος.