Shpikjet e grekëve të lashtë

Në shekullin III p.e.s., qyteti i Aleksandrisë në Egjipt qeverisej nga mbretër grekë. Atje vinin të punonin dijetarë dhe inxhinierë. Një prej tyre ishte Ktesibi. Shkrimtari romak Vitruvi tregon se ai ishte djali i një berberi. Librat e Ktesibit kanë humbur, prandaj punën e tij e njohim vetëm nga autorë të mëvonshëm.

Ktesibi nuk e shpiku orën e parë me ujë. Në gjykatat e Athinës, një enë balte me një vrimë të vogël pranë fundit matte kohën e çdo fjalimi: kur mbaronte uji, folësi duhej të ndalonte. Grekët e quanin κλεψύδρα, «hajdutja e ujit». Një enë e tillë e shekullit V p.e.s. ndodhet në Muzeun e Agorës në Athinë. Ktesibi ndërtoi një orë shumë më të mirë. Uji pikonte me shpejtësi të njëjtë, një notues ngrihej ngadalë dhe një figurë e vogël tregonte orët.

Vitruvi thotë gjithashtu se Ktesibi ndërtoi organon e parë me ujë dhe një makinë që e ngrinte ujin lart. Sot pompa në greqisht quhet αντλία, si te pusi, ashtu edhe te pika e karburantit.

Edhe Heroni jetoi në Aleksandri, por shumë më vonë, në shekullin I të e.s. Në një nga librat e tij ai përmend një eklips. Studiuesit e lidhën atë me një eklips që u pa në Aleksandri në vitin 62 të e.s., dhe kështu mund ta datojmë Heronin. Ai vetë thotë se mblodhi zbulimet e inxhinierëve më të vjetër dhe shtoi të vetat.

Në librin e tij Pneumatika ai përshkruan dhjetëra pajisje që punojnë me ajër, ujë ose avull. Ja tre prej tyre:

• një enë për tempull: hidhje një monedhë prej pesë drahmish dhe dilte pak ujë për t’u larë;
• dyer tempulli që hapeshin vetë kur ndizej zjarr mbi altar;
• një top metalik që rrotullohej pa pushim kur uji vlonte poshtë tij. E shtynte avulli, në greqisht ἀτμός.

A ishte ky top që rrotullohej makina e parë me avull? Jo tamam. Nuk bënte asnjë punë të dobishme. Ishte një lodër e zgjuar që tregonte fuqinë e avullit. Heroni shkroi edhe për një teatër të vogël me kukulla që lëviznin vetë.

Arkimedi jetoi në Sirakuzë, një qytet grek në Sicili, nga viti 287 deri në 212 p.e.s. Ai ishte një matematikan i madh. Historiani Diodori shkruan se ai shpiku «vidën egjiptiane» gjatë një udhëtimi në Egjipt. Është një vidë e madhe brenda një tubi: kur e rrotullon, uji ngjitet lart. Fermerët e përdornin për të ujitur arat pranë Nilit, kurse minatorët në Spanjë për të nxjerrë ujin nga minierat. Disa historianë mendojnë se një vidë e ngjashme ekzistonte më herët në Asiri, por të tjerë nuk pajtohen. Fjala greke për të është κοχλίας. Në fillim do të thoshte kërmill, sepse guaska e kërmillit ka formë spiraleje.

Arkimedi nuk e shpiku levën, në greqisht μοχλός, por shpjegoi rregullin sipas të cilit ajo punon. Shkrimtari Plutarku tregon një histori të famshme. Arkimedi thoshte se me forcë të mjaftueshme mund të lëvizte çdo peshë. Për ta treguar, u ul larg dhe, me një sistem rrotullash, τροχαλίες, tërhoqi drejt vetes një anije të rëndë me një dorë. Plutarku e shkroi këtë më shumë se 300 vjet më vonë, prandaj nuk mund të jemi të sigurt për çdo hollësi.

Disa histori për shpikjet greke janë legjenda. Në Iliadën e Homerit, perëndia Hefest bën trekëmbësha me rrota të arta. Ata rrokullisen vetë, αὐτόματοι, deri te kuvendi i perëndive dhe kthehen përsëri. Është një poemë, jo një makinë e vërtetë, por tregon se grekët ëndërronin shumë herët për gjëra që lëvizin vetë.

Thirrja e famshme εὕρηκα, «E gjeta!», është një histori tjetër. Vitruvi, që shkroi rreth 200 vjet pas Arkimedit, tregon se Arkimedi u hodh nga banja dhe vrapoi në shtëpi duke e thirrur, sepse kishte zgjidhur një problem me një kurorë ari. Askush nuk e di nëse ndodhi vërtet. Por grekët ende thërrasin εύρηκα! kur gjejnë një përgjigje.

Gjëra të tjera janë të dokumentuara mirë. Gjeografi Straboni tregon se Sostrati nga Knidi ngriti një kullë të lartë në ishullin Faros të Aleksandrisë, për të mbrojtur detarët. Emri i ishullit u bë fjala greke për çdo fanar: φάρος.