Antik Yunan icatları

MÖ 3. yüzyılda Mısır’daki İskenderiye şehrini Yunan krallar yönetiyordu. Bilginler ve mühendisler orada çalışmaya gelirdi. Bunlardan biri Ktesibios’tu. Romalı yazar Vitruvius onun bir berberin oğlu olduğunu anlatır. Ktesibios’un kitapları kaybolmuştur, bu yüzden onun çalışmalarını yalnızca sonraki yazarlardan öğreniyoruz.

İlk su saatini Ktesibios icat etmedi. Atina mahkemelerinde, dibine yakın küçük bir deliği olan toprak bir kap her konuşmanın süresini ölçerdi: su bitince konuşmacı susmak zorundaydı. Yunanlar ona κλεψύδρα, yani “su hırsızı” derdi. MÖ 5. yüzyıldan böyle bir kap Atina’daki Agora Müzesi’nde bulunuyor. Ktesibios çok daha iyi bir saat yaptı. Su sabit bir hızla damlıyor, bir şamandıra yavaşça yükseliyor ve küçük bir figür saatleri gösteriyordu.

Vitruvius, Ktesibios’un ilk su orgunu ve suyu yükseğe çıkaran bir makineyi de yaptığını söyler. Bugün Yunancada pompaya αντλία denir; kuyu başında da, benzin istasyonunda da.

Heron da İskenderiye’de yaşadı, ama çok daha sonra, MS 1. yüzyılda. Kitaplarından birinde bir tutulmadan söz eder. Uzmanlar bunu MS 62 yılında İskenderiye’de görülen bir tutulmayla eşleştirdi ve Heron’un ne zaman yaşadığını böyle biliyoruz. Heron kendisi, eski mühendislerin buluşlarını topladığını ve onlara kendi buluşlarını eklediğini söyler.

Pneumatika adlı kitabında hava, su ya da buharla çalışan onlarca düzenek anlatır. İşte üçü:

• bir tapınak kabı: içine beş drahmilik bir para atınca yıkanmak için biraz su akardı;
• sunakta ateş yakılınca kendiliğinden açılan tapınak kapıları;
• altında su kaynayınca durmadan dönen metal bir küre. Onu buhar, Yunanca ἀτμός, itiyordu.

Bu dönen küre ilk buhar makinesi miydi? Tam olarak değil. Hiçbir yararlı iş yapmıyordu. Buharın gücünü gösteren akıllıca bir oyuncaktı. Heron, kuklaları kendi kendine hareket eden küçük bir tiyatroyu da anlattı.

Arşimet, MÖ 287’den 212’ye kadar Sicilya’daki Yunan şehri Siraküza’da yaşadı. Büyük bir matematikçiydi. Tarihçi Diodoros, onun Mısır’a yaptığı bir yolculukta “Mısır vidası”nı icat ettiğini yazar. Bu, bir borunun içindeki büyük bir vidadır: onu çevirince su yukarı tırmanır. Çiftçiler onunla Nil kıyısındaki tarlalarını sular, İspanya’daki madenciler de madenlerden su çıkarırdı. Bazı tarihçiler benzer bir vidanın daha önce Asur’da kullanıldığını düşünür, ama başkaları buna katılmaz. Yunanca adı κοχλίας’tır. İlk başta salyangoz demekti, çünkü salyangoz kabuğu sarmal biçimlidir.

Arşimet kaldıracı, Yunanca μοχλός, icat etmedi, ama nasıl çalıştığının kuralını açıkladı. Yazar Plutarkhos ünlü bir hikâye anlatır. Arşimet, yeterli güçle her ağırlığı hareket ettirebileceğini söylemiş. Bunu göstermek için uzağa oturmuş ve bir makara düzeneğiyle, τροχαλίες, ağır bir gemiyi tek eliyle kendine doğru çekmiş. Plutarkhos bunu 300 yıldan fazla sonra yazdı, bu yüzden her ayrıntıdan emin olamayız.

Yunan icatlarıyla ilgili bazı hikâyeler efsanedir. Homeros’un İlyada’sında tanrı Hephaistos altın tekerlekli üçayaklar yapar. Bunlar kendi kendilerine, αὐτόματοι, tanrıların toplantısına gidip geri dönerler. Bu gerçek bir makine değil, bir şiirdir; ama Yunanların çok erken bir dönemde kendi kendine hareket eden şeyleri hayal ettiğini gösterir.

Ünlü εὕρηκα, “Buldum!” çığlığı başka bir hikâyedir. Arşimet’ten yaklaşık 200 yıl sonra yazan Vitruvius, Arşimet’in altın bir taçla ilgili bir sorunu çözünce banyodan fırlayıp bunu bağırarak evine koştuğunu anlatır. Bunun gerçekten olup olmadığını kimse bilmiyor. Ama Yunanlar bir cevap bulduklarında hâlâ εύρηκα! diye bağırır.

Başka şeyler ise iyi belgelenmiştir. Coğrafyacı Strabon, Knidoslu Sostratos’un denizcileri korumak için İskenderiye’deki Pharos adasına yüksek bir kule diktirdiğini anlatır. Adanın adı, her deniz feneri için kullanılan Yunanca kelime oldu: φάρος.