Uitvindingen van de oude Grieken

In de 3e eeuw v.Chr. werd de stad Alexandrië in Egypte geregeerd door Griekse koningen. Geleerden en ingenieurs kwamen daar werken. Een van hen was Ktesibios. De Romeinse schrijver Vitruvius vertelt dat hij de zoon van een kapper was. De boeken van Ktesibios zijn verloren gegaan, dus we kennen zijn werk alleen uit latere schrijvers.

Ktesibios heeft niet het eerste wateruurwerk uitgevonden. In de rechtbanken van Athene mat een aardewerken pot met een klein gaatje vlak bij de bodem de tijd van elke toespraak: als het water op was, moest de spreker stoppen. De Grieken noemden hem κλεψύδρα, de „waterdief”. Zo’n pot uit de 5e eeuw v.Chr. staat in het Agoramuseum in Athene. Ktesibios bouwde een veel betere klok. Het water druppelde met een vaste snelheid, een vlotter steeg langzaam op en een klein figuurtje wees de uren aan.

Vitruvius zegt ook dat Ktesibios het eerste waterorgel bouwde, en een machine die water hoog omhoog bracht. Vandaag heet een pomp in het Grieks αντλία, bij een put en ook bij het tankstation.

Ook Heron woonde in Alexandrië, maar veel later, in de 1e eeuw n.Chr. In een van zijn boeken noemt hij een eclips. Deskundigen hebben die gekoppeld aan een eclips die in het jaar 62 n.Chr. in Alexandrië te zien was. Zo kunnen we Heron dateren. Hij zegt zelf dat hij de ontdekkingen van oudere ingenieurs verzamelde en er zijn eigen aan toevoegde.

In zijn boek Pneumatica beschrijft hij tientallen apparaten die werken met lucht, water of stoom. Hier zijn er drie:

• een vat voor een tempel: je gooide er een munt van vijf drachmen in, en er kwam een beetje water uit om je te wassen;
• tempeldeuren die vanzelf opengingen als er een vuur werd aangestoken op het altaar;
• een metalen bol die rond en rond draaide als er water onder kookte. Hij werd voortgeduwd door stoom, in het Grieks ἀτμός.

Was die draaiende bol de eerste stoommachine? Niet echt. Hij deed geen nuttig werk. Het was slim speelgoed dat de kracht van stoom liet zien. Heron schreef ook over een klein poppentheater waarin de poppen vanzelf bewogen.

Archimedes woonde van 287 tot 212 v.Chr. in Syracuse, een Griekse stad op Sicilië. Hij was een groot wiskundige. De geschiedschrijver Diodorus schrijft dat hij de „Egyptische schroef” uitvond tijdens een reis naar Egypte. Dat is een grote schroef in een buis: als je eraan draait, klimt het water omhoog. Boeren gebruikten hem om hun velden langs de Nijl te bevloeien, en mijnwerkers in Spanje om water uit de mijnen te halen. Sommige historici denken dat er al eerder een vergelijkbare schroef in Assyrië bestond, maar anderen zijn het daar niet mee eens. Het Griekse woord ervoor is κοχλίας. Eerst betekende het slak, omdat een slakkenhuis de vorm van een spiraal heeft.

Archimedes heeft de hefboom, de μοχλός, niet uitgevonden, maar hij legde de regel uit waarmee die werkt. De schrijver Plutarchus vertelt een beroemd verhaal. Archimedes zei dat hij met genoeg kracht elk gewicht kon verplaatsen. Om dat te laten zien, ging hij ver weg zitten en trok hij met een systeem van katrollen, τροχαλίες, met één hand een zwaar schip naar zich toe. Plutarchus schreef dit meer dan 300 jaar later op, dus we kunnen niet van elk detail zeker zijn.

Sommige verhalen over Griekse uitvindingen zijn legendes. In Homerus’ Ilias maakt de god Hephaistos drievoeten met gouden wieltjes. Ze rollen vanzelf, αὐτόματοι, naar de vergadering van de goden en weer terug. Het is een gedicht en geen echte machine, maar het laat zien dat de Grieken al heel vroeg droomden van dingen die vanzelf bewegen.

De beroemde kreet εὕρηκα, „Ik heb het gevonden!”, is een ander verhaal. Vitruvius, die ongeveer 200 jaar na Archimedes schreef, vertelt dat Archimedes uit zijn bad sprong en roepend naar huis rende, omdat hij een probleem over een gouden kroon had opgelost. Niemand weet of het echt gebeurd is. Maar Grieken roepen nog altijd εύρηκα! als ze een antwoord vinden.

Andere dingen zijn goed gedocumenteerd. De aardrijkskundige Strabo vertelt dat Sostratos van Knidos op het eiland Pharos bij Alexandrië een hoge toren liet bouwen om de zeelieden te beschermen. De naam van het eiland werd het Griekse woord voor elke vuurtoren: φάρος.