Αρχαίες ελληνικές εφευρέσεις

Τον 3ο αιώνα π.Χ., την πόλη της Αλεξάνδρειας στην Αίγυπτο κυβερνούσαν Έλληνες βασιλιάδες. Εκεί έρχονταν να δουλέψουν λόγιοι και μηχανικοί. Ένας από αυτούς ήταν ο Κτησίβιος. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Βιτρούβιος λέει ότι ήταν γιος ενός κουρέα. Τα βιβλία του Κτησίβιου χάθηκαν, γι’ αυτό γνωρίζουμε το έργο του μόνο από μεταγενέστερους συγγραφείς.

Ο Κτησίβιος δεν εφηύρε το πρώτο ρολόι με νερό. Στα δικαστήρια της Αθήνας, ένα πήλινο δοχείο με μια μικρή τρύπα κοντά στον πάτο μετρούσε τον χρόνο κάθε ομιλίας: όταν τελείωνε το νερό, ο ομιλητής έπρεπε να σταματήσει. Οι Έλληνες το έλεγαν κλεψύδρα, «αυτή που κλέβει το νερό». Ένα τέτοιο δοχείο του 5ου αιώνα π.Χ. βρίσκεται στο Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς στην Αθήνα. Ο Κτησίβιος έφτιαξε ένα πολύ καλύτερο ρολόι. Το νερό έσταζε με σταθερή ταχύτητα, ένας πλωτήρας ανέβαινε σιγά σιγά και ένα μικρό ειδώλιο έδειχνε τις ώρες.

Ο Βιτρούβιος λέει επίσης ότι ο Κτησίβιος κατασκεύασε το πρώτο υδραυλικό όργανο και μια μηχανή που ανέβαζε το νερό ψηλά. Σήμερα η συσκευή αυτή λέγεται στα ελληνικά αντλία, είτε σε ένα πηγάδι είτε σε ένα βενζινάδικο.

Ο Ήρωνας έζησε κι αυτός στην Αλεξάνδρεια, αλλά πολύ αργότερα, τον 1ο αιώνα μ.Χ. Σε ένα βιβλίο του αναφέρει μια έκλειψη. Οι ειδικοί την ταύτισαν με μια έκλειψη που φάνηκε στην Αλεξάνδρεια το 62 μ.Χ., και έτσι μπορούμε να χρονολογήσουμε τον Ήρωνα. Ο ίδιος λέει ότι συγκέντρωσε τις ανακαλύψεις παλαιότερων μηχανικών και πρόσθεσε τις δικές του.

Στο βιβλίο του Πνευματικά περιγράφει δεκάδες συσκευές που δουλεύουν με αέρα, νερό ή ατμό. Να τρεις από αυτές:

• ένα δοχείο για ναό: έριχνες ένα νόμισμα των πέντε δραχμών και έβγαινε λίγο νερό για να πλυθείς·
• πόρτες ναού που άνοιγαν μόνες τους, όταν άναβε φωτιά στον βωμό·
• μια μεταλλική σφαίρα που γύριζε γύρω γύρω, όταν έβραζε νερό από κάτω της. Την έσπρωχνε ο ατμός, στα αρχαία ἀτμός.

Ήταν η σφαίρα που γύριζε η πρώτη ατμομηχανή; Όχι ακριβώς. Δεν έκανε καμία χρήσιμη δουλειά. Ήταν ένα έξυπνο παιχνίδι που έδειχνε τη δύναμη του ατμού. Ο Ήρωνας έγραψε επίσης για ένα μικρό θέατρο με κούκλες που κινούνταν μόνες τους.

Ο Αρχιμήδης έζησε στις Συρακούσες, μια ελληνική πόλη της Σικελίας, από το 287 ως το 212 π.Χ. Ήταν μεγάλος μαθηματικός. Ο ιστορικός Διόδωρος γράφει ότι επινόησε τον «αιγυπτιακό κοχλία» σε ένα ταξίδι του στην Αίγυπτο. Είναι μια μεγάλη βίδα μέσα σε έναν σωλήνα: όταν τη γυρίζεις, το νερό ανεβαίνει. Οι αγρότες τον χρησιμοποιούσαν για να ποτίζουν τα χωράφια τους δίπλα στον Νείλο και οι μεταλλωρύχοι στην Ισπανία για να βγάζουν το νερό από τα ορυχεία. Κάποιοι ιστορικοί πιστεύουν ότι ένας παρόμοιος κοχλίας υπήρχε νωρίτερα στην Ασσυρία, αλλά άλλοι διαφωνούν. Η ελληνική λέξη είναι κοχλίας. Στην αρχή σήμαινε σαλιγκάρι, γιατί το καβούκι του σαλιγκαριού έχει σχήμα σπείρας.

Ο Αρχιμήδης δεν εφηύρε τον μοχλό, εξήγησε όμως τον κανόνα με τον οποίο λειτουργεί. Ο συγγραφέας Πλούταρχος λέει μια γνωστή ιστορία. Ο Αρχιμήδης είπε ότι με αρκετή δύναμη μπορούσε να μετακινήσει οποιοδήποτε βάρος. Για να το δείξει, κάθισε μακριά και, με ένα σύστημα από τροχαλίες, τράβηξε προς το μέρος του ένα βαρύ πλοίο με το ένα του χέρι. Ο Πλούταρχος το έγραψε πάνω από 300 χρόνια αργότερα, γι’ αυτό δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για κάθε λεπτομέρεια.

Μερικές ιστορίες για ελληνικές εφευρέσεις είναι μύθοι. Στην Ιλιάδα του Ομήρου, ο θεός Ήφαιστος φτιάχνει τρίποδες με χρυσές ρόδες. Κυλούν μόνοι τους, αὐτόματοι, ως τη συνέλευση των θεών και πίσω ξανά. Είναι ποίημα και όχι πραγματική μηχανή, δείχνει όμως ότι οι Έλληνες ονειρεύονταν πολύ νωρίς πράγματα που κινούνται μόνα τους.

Η γνωστή κραυγή εὕρηκα, «το βρήκα!», είναι άλλη μια ιστορία. Ο Βιτρούβιος, που έγραψε περίπου 200 χρόνια μετά τον Αρχιμήδη, λέει ότι ο Αρχιμήδης πετάχτηκε από το λουτρό του και έτρεξε στο σπίτι του φωνάζοντάς την, επειδή είχε λύσει ένα πρόβλημα με ένα χρυσό στεφάνι. Κανείς δεν ξέρει αν συνέβη πραγματικά. Οι Έλληνες όμως φωνάζουν ακόμη εύρηκα!, όταν βρίσκουν μια απάντηση.

Άλλα πράγματα είναι καλά τεκμηριωμένα. Ο γεωγράφος Στράβων λέει ότι ο Σώστρατος από την Κνίδο έχτισε έναν ψηλό πύργο στο νησάκι Φάρος της Αλεξάνδρειας, για να προστατεύει τους ναυτικούς. Το όνομα του νησιού έγινε η ελληνική λέξη για κάθε τέτοιο πύργο: φάρος.