Delfi: dünyanın göbeği

Delfi, Orta Yunanistan'da, Parnassos Dağı'nın dik yamaçlarında, yüksekte bulunur. Aşağıda zeytin ağaçlarıyla dolu bir vadi denize kadar iner. Eski Yunanlılar burada bir ἱερόν, yani kutsal alan kurdu: bir tanrıya ait kutsal bir yer. Delfi, ışık ve müzik tanrısı Apollon'a aitti. Burası kehanet merkeziyle ünlüydü, ama aynı zamanda tapınaklar, heykeller ve adaklarla dolu, hareketli bir yerdi.

Yunanlılar Delfi'nin yeryüzünün ὀμφαλός'u, yani göbeği olduğuna inanırdı: onun tam ortası. Biraz yumurtaya benzeyen yuvarlak bir taş bu noktayı gösterirdi. MS 2. yüzyılda Delfi'yi ziyaret eden gezgin Pausanias, bu taşın beyaz mermerden olduğunu yazar. Şair Pindaros'un da Delfi'ye yeryüzünün merkezi dediğini ekler.

Kutsal alanın yakınında Kastalia pınarı, Κασταλία akar. Pausanias, suyunun içmesi tatlı ve yıkanması hoş olduğunu söyler. Ziyaretçiler oradan Kutsal Yol'u tırmanırdı: tepeye kıvrıla kıvrıla çıkan taş döşeli bir yol.

Kutsal Yol boyunca minik tapınaklara benzeyen küçük binalar vardı. Her birine θησαυρός, yani hazine binası denir. Yunan kentleri bunları Apollon'a sundukları değerli adakları saklamak için yaptı. Bir savaşı kazanan kent, çoğu zaman ganimetin bir kısmını, yani düşmandan alınan şeyleri gönderirdi.

Delfi'de en iyi korunmuş bina Atinalıların Hazinesi'dir. Paros adasından gelen beyaz mermerden yapılmıştır. Pausanias'a göre Atinalılar onu MÖ 490'daki Maraton Savaşı'nın ganimetiyle yaptırdı; yani büyük olasılıkla savaştan kısa süre sonra inşa edildi. Yanındaki taş bir kaidede hâlâ şu sözler okunur: “Atinalılar Apollon'a, Medlerden, Maraton Savaşı'ndan.” Medler, Perslerdi. Ancak bazı arkeologlar, kabartmalarının üslubuna bakarak onun biraz daha eski, yaklaşık MÖ 500’den olduğunu düşünür.

Sifnos adasının halkı madenleri sayesinde zengindi. MÖ 530–525 dolaylarında tamamen mermerden bir hazine binası yaptılar. Sütunlar yerine iki kadın heykeli girişini taşıyordu, kabartmaları da maviye, kırmızıya, yeşile ve altın rengine boyanmıştı.

MÖ 479'da, Pers Savaşları'ndan sonra, birlikte savaşan Yunan kentleri, birbirine dolanmış üç yılandan oluşan bronz bir sütunun üstüne altın bir üçayak diktiler. Bu Yılanlı Sütun MS 330'da Konstantinopolis'e götürüldü. Hâlâ İstanbul'da durur ve 2015'te Delfi'ye bronz bir kopyası konuldu.

Kutsal Yol'un en üstünde ναός, yani Apollon'un tapınağı dururdu. Bugün gördüğümüz tapınak ilki değildir. Daha eski bir tapınak MÖ 510'da tamamlandı, ama MÖ 373'te bir deprem onu yıktı. Yunan kentleri yeniden para topladı ve yeni tapınak MÖ 334–333'te bitirildi. Yunanlılar içinde tanrının heykelini ve göbek taşını saklardı. Bugün büyük taş temelini ve birkaç sütununu görebilirsin.

Tapınağın üstünde θέατρον, yani tiyatro vardır; 35 sıra taş oturma yeri bulunur. Yaklaşık 4.500 kişi alırdı. MÖ 160 dolaylarında Pergamon Kralı II. Eumenes burada yapılan işlerin parasını ödedi.

Daha da yukarıda, alanın tepesine yakın, στάδιον, yani stadyum bulunur. Koşu pisti yaklaşık 178 metre uzunluğundadır ve Yunanistan'ın en iyi korunmuş antik stadyumudur. Atletler burada Delfi'nin büyük oyunları olan Pythia Oyunları'nda koşardı. Kazananlar para almazdı: ödülleri defne yapraklarından bir taçtı.

Ana kutsal alanın aşağısında, Marmaria denen yerde, Tholos durur: MÖ 380–370'ten kalma yuvarlak bir mermer bina. Ne işe yaradığını kimse kesin olarak bilmiyor.

Antik çağdan sonra kalıntıların üstünde Kastri adlı bir köy kuruldu. 1892'de Atina Fransız Arkeoloji Okulu “Büyük Kazı”yı başlattı. Kastri'nin evleri satın alınıp yıkıldı ve küçük bir demiryolu toprağı taşıdı. Yavaş yavaş hazine binaları, tapınak, tiyatro ve stadyum gün ışığına çıktı.

1903'te buluntular için bir μουσεῖον, yani müze açıldı. En ünlü heykeli Arabacı'dır, ἡνίοχος: araba süren bronz bir genç. Sicilya'daki Gela kentinin bir yöneticisi, Pythia Oyunları'ndaki bir araba yarışından sonra onu Apollon'a adadı; büyük olasılıkla MÖ 478'de ya da 474'te. Yalnızca sol eli eksiktir ve beyaz mineden ve taştan yapılmış gözleri hâlâ ziyaretçilere bakar. Müzede ayrıca taştan oyulmuş bir göbek taşı da görebilirsin; üstü, kutsal taşı örten yün ağ gibi oyulmuş bir ağla kaplıdır. Bu taş bir zamanlar üç dansçı kızın bulunduğu yüksek bir sütunun tepesindeydi (MÖ 330–325).

1927'de şair Angelos Sikelianos ve eşi Eva Palmer burada antik bir oyunla ilk Delfi Şenlikleri'ni düzenledi. Delfi 1987'den beri UNESCO Dünya Mirası'dır. Kastalia pınarının suyu da hâlâ akar.