Οι πτώσεις στα ελληνικά: γενική, αιτιατική, κλητική

Τα νέα ελληνικά έχουν τέσσερις πτώσεις: την ονομαστική, τη γενική, την αιτιατική και την κλητική. Πτώση είναι η αλλαγή της κατάληξης που δείχνει τον ρόλο μιας λέξης στην πρόταση: υποκείμενο, αντικείμενο, κτήτορα ή το πρόσωπο στο οποίο μιλάμε. Τα αγγλικά τη διατηρούν μόνο στις αντωνυμίες (he, him, his)· τα ελληνικά τη δείχνουν στα άρθρα, στα ουσιαστικά και στα επίθετα. Στη μεταγραφή ο τόνος δείχνει την τονισμένη συλλαβή, το ch αποδίδει το χ (όπως στο γερμανικό ach), το d το δ (σαν το αγγλικό th του «this») και το th το θ (σαν το αγγλικό th του «think»).

Τα αρχαία ελληνικά είχαν και δοτική. Τα νέα ελληνικά την αντικατέστησαν με το σε + αιτιατική (δίνω το βιβλίο στον Νίκο) ή με τη γενική (του δίνω το βιβλίο). Η δοτική επιβιώνει μόνο σε στερεότυπες φράσεις, όπως δόξα τω Θεώ.

Το άρθρο σε όλες τις πτώσεις

Το άρθρο είναι το καλύτερο σημείο εκκίνησης: είναι σύντομο, πολύ κανονικό, και δείχνει την πτώση ακόμη κι όταν το ουσιαστικό είναι άγνωστο.

Η αιτιατική του θηλυκού κρατά το ν πριν από φωνήεν και πριν από κ, π, τ, ξ, ψ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ: την Αθήνα, την Πέμπτη, αλλά τη Δευτέρα, τη μητέρα. Το αρσενικό τον το κρατά συνήθως παντού. Η κλητική δεν έχει άρθρο. Κλίνεται και το αόριστο άρθρο: ένας, ενός, έναν (αρσενικό), μία ή μια, μιας, μία ή μια (θηλυκό), ένα, ενός, ένα (ουδέτερο).

Καταλήξεις ουσιαστικών: οι πιο συνηθισμένοι τύποι

Τα περισσότερα ουσιαστικά ακολουθούν λίγα μοτίβα. Μάθετε ένα παράδειγμα από το καθένα και θα μπορείτε να κλίνετε τη μεγάλη πλειονότητα των καθημερινών λέξεων. Πρώτα ο ενικός:

Και ο πληθυντικός:

Τρία πράγματα αξίζει να προσέξετε. Πρώτον, τα ουδέτερα έχουν την ίδια μορφή στην ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική· αλλάζει μόνο η γενική. Δεύτερον, τα θηλυκά σε -α και -η και τα αρσενικά σε -ας και -ης απλώς χάνουν ή παίρνουν ένα τελικό ς στον ενικό. Τρίτον, η γενική πληθυντικού λήγει πάντα σε -ων, και σε πολλά ουσιαστικά ο τόνος κατεβαίνει στη λήγουσα: των ωρών, των αντρών. Σε λέξεις όπως ο άνθρωπος ο τόνος κατεβαίνει και στη γενική ενικού: του ανθρώπου. Οι σημειώσεις ο πληθυντικός των ουσιαστικών και τα ανισοσύλλαβα καλύπτουν τους λιγότερο κανονικούς τύπους.

Η αιτιατική: αντικείμενο, προθέσεις και χρόνος

Η αιτιατική είναι η πτώση που θα χρησιμοποιείτε περισσότερο μετά την ονομαστική. Δείχνει το άμεσο αντικείμενο (πίνω τον καφέ) και μπαίνει μετά από σχεδόν όλες τις συνηθισμένες προθέσεις.

Το σε ενώνεται με το άρθρο: σε + τον = στον, σε + την = στην, σε + το = στο, και στον πληθυντικό στους, στις, στα. Συνδυάζεται επίσης με επιρρήματα σε εκφράσεις τόπου: μέσα στο σπίτι, δίπλα στην πόρτα, πάνω στο τραπέζι. Οι εκφράσεις χρόνου μπαίνουν σε αιτιατική χωρίς πρόθεση: τη Δευτέρα, το καλοκαίρι, κάθε μέρα. Δείτε από και σε, οι προθέσεις και ονομαστική και αιτιατική.

Η γενική: κτήση και έμμεσο αντικείμενο

Η γενική μπαίνει μετά από το ουσιαστικό που προσδιορίζει:

• το σπίτι του Νίκου (to spíti tu níku) = κτήση: ανήκει στον Νίκο
• το αυτοκίνητο της Μαρίας (to aftokínito tis marías) = κτήση: ανήκει στη Μαρία
• η πόρτα του σπιτιού (i pórta tu spitiú) = μέρος ενός όλου
• τα παιχνίδια των παιδιών (ta pechnídia ton pedión) = γενική πληθυντικού
• ένα ποτήρι νερό = με τις ποσότητες δεν χρησιμοποιούμε καθόλου γενική.

Οι σύντομες κτητικές αντωνυμίες είναι κι αυτές γενικές, και μπαίνουν κι αυτές μετά το ουσιαστικό: μου, σου, του, της, μας, σας, τους. Το σπίτι μου, η μητέρα της, τα παιδιά μας. Πριν από ρήμα, οι ίδιες λέξεις λειτουργούν ως έμμεσο αντικείμενο: μου αρέσει, του τηλεφώνησα, σας δίνω το κλειδί. Για έμφαση χρησιμοποιούμε το δικός μου: είναι δικό μου. Διαβάστε η γενική πτώση, οι κτητικές αντωνυμίες και ποιανού; δικό μου.

Η κλητική: φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του

Όταν απευθυνόμαστε άμεσα σε κάποιον, τα αρσενικά σε -ος αλλάζουν κατάληξη· όλα τα άλλα ουσιαστικά μοιάζουν με την ονομαστική.

Έτσι χαιρετάμε ευγενικά έναν άντρα με Καλημέρα, κύριε Παπαδόπουλε και μια γυναίκα με Καλημέρα, κυρία Παπαδοπούλου: τα γυναικεία επώνυμα είναι συχνά στη γενική του οικογενειακού ονόματος. Τα ονόματα εξηγούνται στη σημείωση τα κύρια ονόματα, και οι χαιρετισμοί στον οδηγό για τους χαιρετισμούς.

Πώς να μάθετε τις πτώσεις

• Μάθετε απέξω τον πίνακα του άρθρου. Είναι μόνο καμιά δωδεκαριά μικρές λέξεις, και αυτές δείχνουν την πτώση στις περισσότερες προτάσεις.
• Μαθαίνετε κάθε ουσιαστικό με το άρθρο του, ώστε το γένος, και άρα οι καταλήξεις, να έρχονται μαζί.
• Πρώτα ονομαστική και αιτιατική. Καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος των ελληνικών του αρχάριου. Προσθέστε τη γενική όταν αρχίσετε να λέτε «μου», «του» και να δείχνετε κτήση.
• Προσέξτε τις πτώσεις στις στερεότυπες φράσεις: στο σπίτι, με το λεωφορείο, το σπίτι μου. Μετά συγκρίνετέ τες με τους πίνακες. Το επόμενο βήμα είναι το πλήρες σύστημα των πτώσεων και, σε προχωρημένο επίπεδο, η χρήση των πτώσεων.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσες πτώσεις έχουν τα ελληνικά;

Τα νέα ελληνικά έχουν τέσσερις: ονομαστική, γενική, αιτιατική και κλητική. Τα αρχαία είχαν πέντε, μαζί με τη δοτική.

Ποια πτώση ακολουθεί μετά το σε, από, με και για;

Η αιτιατική. Σχεδόν όλες οι συνηθισμένες προθέσεις των νέων ελληνικών συντάσσονται με αιτιατική· μερικές λόγιες, όπως το κατά σε ορισμένες σημασίες ή το υπέρ, συντάσσονται με γενική.

Πότε χρησιμοποιούμε τη γενική;

Κυρίως για την κτήση (το σπίτι του Νίκου), και στις σύντομες αντωνυμίες μου, σου, του, τόσο για κτήση όσο και ως έμμεσο αντικείμενο.

Γιατί λέμε Γιώργο και όχι Γιώργος όταν φωνάζουμε κάποιον;

Αυτή είναι η κλητική, που τη χρησιμοποιούμε όταν απευθυνόμαστε σε κάποιον. Τα αρσενικά ονόματα σε -ος χάνουν το ς και λήγουν συνήθως σε -ο ή -ε.

Οι πτώσεις παρουσιάζονται σταδιακά, μία μία, στο δωρεάν μάθημα ελληνικών A1. Μπορείτε να ξεκινήσετε εδώ.