Ισοσύλλαβα και ανισοσύλλαβα: ο παππούς, οι παππούδες
Πώς αναγνωρίζουμε τα ουσιαστικά που αποκτούν μία επιπλέον συλλαβή κατά την κλίση τους.
Η αρχή: ισο- και ανισο-
Τα ισοσύλλαβα διατηρούν τον ίδιο αριθμό συλλαβών στους αντίστοιχους τύπους ενικού και πληθυντικού: φί-λος → φί-λοι, μέ-ρα → μέ-ρες. Τα ανισοσύλλαβα αποκτούν μία επιπλέον συλλαβή σε ορισμένους τύπους: κα-φές → κα-φέ-δες. Οι όροι περιγράφουν την κλίση· δεν αρκεί μόνο η κατάληξη του ενικού για να προβλέψεις πάντοτε τον πληθυντικό.
- Η μέρα πέρασε γρήγορα, όπως όλες οι μέρες του καλοκαιριού.ισοσύλλαβο: μέ-ρα → μέ-ρες
- Ήπιαμε δύο καφέδες και μείναμε να μιλάμε ως το βράδυ.ανισοσύλλαβο: κα-φές → κα-φέ-δες
- Η γιαγιά μου μαγειρεύει καλύτερα από όλες τις γιαγιάδες της γειτονιάς.ανισοσύλλαβο: για-γιά → για-γιά-δες
Η οικογένεια σε -δες
Μια συχνή ανισοσύλλαβη ομάδα σχηματίζει ονομαστική και αιτιατική πληθυντικού σε -δες, τόσο σε αρσενικά όσο και σε θηλυκά: ο παππούς → οι παππούδες, η γιαγιά → οι γιαγιάδες, ο καφές → οι καφέδες, η αλεπού → οι αλεπούδες, ο μανάβης → οι μανάβηδες. Η γενική πληθυντικού τελειώνει σε -δων: των παππούδων, των γιαγιάδων.
- Οι παππούδες κάθονται στην πλατεία και παίζουν τάβλι.Οι παππούδες κάθονται στην πλατεία και παίζουν τάβλι.
- Οι μανάβηδες ανοίγουν τους πάγκους τους από νωρίς το πρωί.Οι μανάβηδες ανοίγουν τους πάγκους τους από νωρίς το πρωί.
- Μου αρέσουν οι ιστορίες των γιαγιάδων και των παππούδων.Μου αρέσουν οι ιστορίες των γιαγιάδων και των παππούδων.
| ενικός | πληθυντικός | γενική πληθ. |
|---|---|---|
| ο καφές | οι καφέδες | των καφέδων |
| ο παππούς | οι παππούδες | των παππούδων |
| η γιαγιά | οι γιαγιάδες | των γιαγιάδων |
| η αλεπού | οι αλεπούδες | των αλεπούδων |
| ο μανάβης | οι μανάβηδες | των μανάβηδων |
Τα ουδέτερα σε -μα: κι αυτά ανισοσύλλαβα!
Τα ουδέτερα σε -μα είναι επίσης ανισοσύλλαβα: το όνομα → τα ονόματα, το γράμμα → τα γράμματα, το μάθημα → τα μαθήματα. Το τμήμα -ματ- εμφανίζεται στις άλλες πτώσεις: του ονόματος, των ονομάτων. Πρόσεξε ότι η γενική πληθυντικού ονομάτων έχει τον ίδιο αριθμό συλλαβών με το ονόματα· αυτό που αλλάζει είναι η κατάληξη και η θέση του τόνου.
- Θυμάμαι ακόμη τα ονόματα όλων των συμμαθητών μου.Θυμάμαι ακόμη τα ονόματα όλων των συμμαθητών μου.
- Τα μαθήματα αρχίζουν τη δεύτερη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου.Τα μαθήματα αρχίζουν τη δεύτερη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου.
- Η δασκάλα διάβασε δυνατά τον κατάλογο των ονομάτων.Η δασκάλα διάβασε δυνατά τον κατάλογο των ονομάτων.
Σειρά σου
Διάλεξε τον σωστό τύπο.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί το «καφές» γίνεται «καφέδες» στον πληθυντικό;
Επειδή είναι ανισοσύλλαβο: ο πληθυντικός κερδίζει μια συλλαβή με -δες. «Ο καφές → οι καφέδες», όπως και «ο παππούς → οι παππούδες».
Ποια ελληνικά ουσιαστικά παίρνουν «-δες» στον πληθυντικό;
Μια μικρή αλλά πολύ συχνή οικογένεια: «ο παππούς → οι παππούδες», «η γιαγιά → οι γιαγιάδες», «ο καφές → οι καφέδες», «η αλεπού → οι αλεπούδες», «ο μανάβης → οι μανάβηδες». Γενική πληθυντικού: «των παππούδων», «των γιαγιάδων».
Γιατί λέμε «το όνομα» αλλά «τα ονόματα»;
Και τα ουδέτερα σε -μα είναι ανισοσύλλαβα: κερδίζουν μια συλλαβή στον πληθυντικό — «το όνομα → τα ονόματα», «το μάθημα → τα μαθήματα». Η γενική προσθέτει άλλη μία: «του ονόματος», «των ονομάτων».