Ο μινωικός πολιτισμός

Η Κρήτη είναι το μεγαλύτερο ελληνικό νησί (στα αρχαία ελληνικά νῆσος). Εκεί αναπτύχθηκε ένας πλούσιος πολιτισμός, από το 2800 π.Χ. περίπου ως το 1100 π.Χ. περίπου. Ήταν η Εποχή του Χαλκού, όταν οι άνθρωποι έφτιαχναν τα εργαλεία και τα όπλα τους από χαλκό, δηλαδή από κράμα χαλκού και κασσίτερου.

Οι Μινωίτες δεν αποκαλούσαν τον εαυτό τους «Μινωίτες». Δεν ξέρουμε ποιο όνομα χρησιμοποιούσαν. Το όνομα το διάλεξε στα νεότερα χρόνια ο Βρετανός αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς, που άρχισε ανασκαφές στην Κνωσό το 1900. Ονόμασε τον λαό από τον Μίνωα, έναν βασιλιά της Κρήτης στους ελληνικούς μύθους. Πολύ αργότερα, ο Αθηναίος ιστορικός Θουκυδίδης έγραψε ότι ο Μίνωας ήταν ο πρώτος άνθρωπος που θυμόταν η παράδοση να έχει στόλο. Ο Μίνωας όμως ανήκει στον θρύλο, και κανείς δεν ξέρει αν έζησε στ’ αλήθεια ένας βασιλιάς με αυτό το όνομα.

Η Κρήτη βρίσκεται στη μέση της θάλασσας, ανάμεσα στην Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία. Τα μινωικά πλοία μετέφεραν προϊόντα σε άλλα νησιά και σε άλλες χώρες. Οι Μινωίτες έκαναν εμπόριο με την Αίγυπτο και με τους κατοίκους της ηπειρωτικής Ελλάδας.

Από το 1900 π.Χ. περίπου, οι Μινωίτες έχτισαν μεγάλα ανάκτορα. Στα αρχαία ελληνικά η λέξη ήταν ἀνάκτορον. Τα πιο γνωστά βρίσκονται στην Κνωσό, στη Φαιστό, στα Μάλια και στη Ζάκρο. Το 2025 η UNESCO έβαλε έξι μινωικούς χώρους στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς: αυτούς τους τέσσερις, και επίσης τον Ζώμινθο και την Κυδωνία, κάτω από τη σημερινή πόλη των Χανίων.

Ένα μινωικό ανάκτορο δεν ήταν μόνο το σπίτι ενός άρχοντα. Ήταν το κέντρο όλης της περιοχής. Εκεί οι άνθρωποι αποθήκευαν τρόφιμα, δούλευαν σε εργαστήρια, έκαναν θρησκευτικές τελετές και κρατούσαν αρχεία. Τα δωμάτια βρίσκονταν γύρω από μια μεγάλη κεντρική αυλή. Τεράστια πήλινα αγγεία, οι πίθοι (σήμερα πιθάρια), είχαν μέσα λάδι, κρασί ή σιτάρι. Σωλήνες και αυλάκια μετέφεραν το νερό.

Γύρω στο 1700 π.Χ. τα πρώτα ανάκτορα καταστράφηκαν. Οι ιστορικοί δεν ξέρουν σίγουρα γιατί: μπορεί να έφταιξε ένας σεισμός ή μια φωτιά. Οι Μινωίτες έχτισαν ξανά τα ανάκτορα, ακόμα μεγαλύτερα. Η Κνωσός είχε τόσα δωμάτια και διαδρόμους, ώστε αργότερα οι άνθρωποι τη συνέδεσαν με τον λαβύρινθο του μύθου, όπου ήταν κλεισμένος ο Μινώταυρος, μισός άνθρωπος και μισός ταύρος.

Οι Μινωίτες αγαπούσαν τα χρώματα. Στόλιζαν τους τοίχους των ανακτόρων τους με εικόνες από λουλούδια, πουλιά και θαλασσινά ζώα, όπως το δελφίνι. Πολλές από αυτές τις τοιχογραφίες βρίσκονται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Ο ταύρος (στα αρχαία ταῦρος) ήταν πολύ σημαντικός για τους Μινωίτες. Μια διάσημη τοιχογραφία από την Κνωσό δείχνει νέους ανθρώπους να πηδούν πάνω από έναν ταύρο που ορμάει. Ήταν άθλημα, θρησκευτική τελετή ή και τα δύο; Οι ιστορικοί το συζητούν ακόμα.

Οι Μινωίτες ήξεραν και να γράφουν. Χρησιμοποιούσαν δύο είδη γραφής: την κρητική ιερογλυφική και τη Γραμμική Α. Η UNESCO τις ονομάζει τα δύο αρχαιότερα συστήματα γραφής στην Ευρώπη. Οι γραφείς έγραφαν τη Γραμμική Α σε πήλινες πινακίδες και σε άλλα αντικείμενα. Κανείς όμως δεν έχει καταφέρει ακόμα να τη διαβάσει, γι’ αυτό δεν ξέρουμε ποια γλώσσα μιλούσαν οι Μινωίτες. Ένα άλλο μυστήριο είναι ο Δίσκος της Φαιστού, ένας στρογγυλός πήλινος δίσκος γεμάτος σφραγισμένα σημάδια και στις δύο πλευρές. Ούτε τα δικά του σημάδια μπορούμε να διαβάσουμε.

Βόρεια της Κρήτης βρίσκεται το νησί Θήρα, που σήμερα λέγεται Σαντορίνη. Γύρω στο 1600 π.Χ., ή λίγο αργότερα, το ηφαίστειό του εξερράγη. Η έκρηξη έθαψε τη μινωική πόλη του Ακρωτηρίου κάτω από περισσότερα από 40 μέτρα στάχτης και ελαφρόπετρας. Οι επιστήμονες ακόμα διαφωνούν για την ακριβή χρονολογία. Κάποιες μετρήσεις με ραδιοάνθρακα έδειξαν το 1600 π.Χ. περίπου. Τα αντικείμενα που βρήκαν οι αρχαιολόγοι δείχνουν το 1570–1500 π.Χ. περίπου. Μια μελέτη με δακτυλίους δέντρων, το 2018, έδωσε μια χρονολογία ανάμεσα στο 1600 και στο 1525 π.Χ.

Κάποτε οι άνθρωποι πίστευαν ότι αυτή η έκρηξη τελείωσε τον μινωικό κόσμο. Σήμερα πολλοί ιστορικοί διαφωνούν, γιατί τα ανάκτορα της Κρήτης λειτουργούσαν ακόμα για χρόνια μετά. Γύρω στο 1450 π.Χ. όμως, πολλά ανάκτορα και πόλεις της Κρήτης καταστράφηκαν. Μετά από αυτό, οι Μυκηναίοι, Έλληνες από την ηπειρωτική χώρα, έζησαν και κυβέρνησαν στην Κνωσό. Χρησιμοποιούσαν μια νέα γραφή, τη Γραμμική Β, που ήταν μια πρώιμη μορφή της ελληνικής. Ο μινωικός πολιτισμός έσβησε σιγά σιγά, και γύρω στο 1100 π.Χ. είχε τελειώσει.

Σήμερα μπορείς να επισκεφθείς την Κνωσό, κοντά στο Ηράκλειο. Ένα μέρος από όσα βλέπεις εκεί το ξανάχτισε ο Έβανς, και οι ειδικοί συζητούν ακόμα αυτές τις αναστηλώσεις.