Antik Yunan’da giyim: khiton, himation, peplos

Antik Yunanlıların giysileri çok sadeydi. Her giysi büyük, dikdörtgen bir kumaştı. Kimse onu bugünkü bir gömlek gibi biçerek kesmezdi ve sabit bedenler yoktu. Evin kadınları ipliği eğirir, kumaşı tezgâhta dokurdu. En çok kullanılan malzemeler koyundan gelen yün ve keten bitkisinden yapılan keten kumaştı.

Kumaşın nasıl katlanıp tutturulduğu giysiye adını verirdi. Uzun giysi iğneleri, περόναι, ve broşlar onu omuzlarda tutardı. Bir kemer, ζώνη, onu belde tutardı. Bir elbise yürümek için fazla uzunsa, kumaşın bir kısmı kemerin üstüne çekilirdi. Böylece aynı dikdörtgen bir elbise, bir tunik ya da bir pelerin olabilirdi.

Birçok heykel bugün beyaz görünür, vazolarda da giysiler çoğu zaman tek renkli gibi durur. Oysa gerçekte Yunan kumaşı çoğu zaman parlak kırmızı, sarı, yeşil ya da mora boyanırdı. Kenarlarında çizgi ya da yaprak desenleri de olabilirdi.

Khiton, χιτών, genellikle hafif ketenden yapılmış bir tunikti. Yanlardan dikilir ve her omuzda bir iğneyle tutturulurdu. Kollar boyunca dizilen küçük iğneler bir tür yen oluşturabilirdi. Kadınlar khitonu ayaklarına kadar uzun giyerdi. Çalışan ya da ata binen erkekler, rahat hareket etmek için dizde biten kısa bir khiton giyerdi.

Peplos, πέπλος, daha kalın yünden bir kadın elbisesiydi. Kadın onu tutturmadan önce kumaşın üst kısmını aşağı katlardı, böylece göğsünün üzerine ikinci bir kat sarkardı. Bu kat, peplosun işaretidir. Elbise iki omuzdan iğnelenir ve bir kemerle bağlanırdı.

Peplos bu giysilerin en eskisidir. MÖ 6. yüzyılda birçok kadın onun yerine daha hafif keten khitonu giymeye başladı. MÖ 5. yüzyılda peplos yeniden moda oldu. Tanrıça Athena’nın heykelleri genellikle peplos giyer ve Atina’daki Panathenaia bayramında alayda Athena için yeni bir peplos taşınırdı.

Khitonun ya da peplosun üstüne kadınlar ve erkekler himation, ἱμάτιον, giyerdi. Bu, genellikle yünden, çok büyük bir dikdörtgen kumaştı. Vücuda sarılır ve sol omzun üstünden atılırdı. Yaşlı erkekler onu çoğu zaman vücudun alt kısmına uzun bir etek gibi sarar, ucunu sol omuzlarına atar ve hiç iğne kullanmazdı. Parthenon frizinde, büyük alayda yürüyen uzun himationlu erkekler görülür.

Genç erkekler çoğu zaman daha küçük bir yün pelerin olan khlamys, χλαμύς, giyerdi. Sağ omuzda iğnelenirdi ve ata binmek ve yolculuk için elverişliydi. Yolcular ayrıca kavurucu güneşe ve yağmura karşı geniş kenarlı bir şapka takardı.

Evde Yunanlılar çoğu zaman yalınayak dolaşırdı. Dışarıda ince kayışlı sandaletler, σανδάλια, ya da yumuşak ayakkabılar ve çizmeler giyerlerdi. Kadınlar uzun saçlarını çoğu zaman eşarp ya da kurdeleyle toplar, erkekler de başlarına kumaştan bant takardı.

MÖ 5. yüzyılda yaşamış tarihçi Herodotos, giysi iğneleri hakkında tuhaf bir hikâye anlatır (Tarih 5.87). Atina, Aigina adasında savaşmak için asker gönderdi ve eve yalnızca bir adam döndü. Ölen askerlerin karıları o kadar öfkelendi ki adamın etrafını sardılar. Her biri ona kocasının nerede olduğunu sordu ve onu giysilerinin iğneleriyle yaraladılar. Adam öldü.

Herodotos’a göre Atinalılar sonra kadınları giysilerini değiştirerek cezalandırdı. Kadınlar uzun iğneli Dor elbisesini giymeyi bırakmak zorunda kaldı. Onun yerine böyle iğnelere gerek duymayan İon keten khitonunu giydiler. Herodotos, bu elbisenin aslında İonya’dan değil, Küçük Asya’daki Karia’dan geldiğini de ekler.

Bu olayın gerçekten yaşanıp yaşanmadığını doğrulayamayız. Belki de Yunanlıların modadaki bir değişikliği açıklamak için anlattığı bir hikâyedir. Ama eski iğnelerin uzun ve sivri olduğunu gösterir. Herodotos, iki başka kentin bundan sonra iğnelerini bir buçuk kat uzattığını bile söyler.