Kleding in het oude Griekenland: chiton, himation, peplos

De kleren van de oude Grieken waren heel eenvoudig. Elk kledingstuk was een grote rechthoek van stof. Niemand knipte het in vormen zoals een overhemd van nu, en er waren geen vaste maten. De vrouwen van het huis sponnen de draad en weefden de stof op een weefgetouw. De meest gebruikte stoffen waren wol, van schapen, en linnen, gemaakt van de vlasplant.

De manier waarop je de stof vouwde en vastmaakte, gaf het kledingstuk zijn naam. Lange spelden, de περόναι, en mantelspelden hielden het op de schouders. Een riem, de ζώνη, hield het bij het middel. Was een jurk te lang om te lopen, dan trok je wat stof op over de riem. Zo kon dezelfde rechthoek een jurk, een tuniek of een mantel worden.

Veel beelden zien er nu wit uit, en op vazen lijken kleren vaak één kleur te hebben. In werkelijkheid was Griekse stof vaak felrood, geel, groen of paars geverfd. Er konden ook patronen van lijnen of bladeren langs de randen op staan.

De chiton, χιτών, was een tuniek, meestal van licht linnen. Hij was aan de zijkanten genaaid en op elke schouder met een speld vastgezet. Een rij kleine spelden langs de armen kon een soort mouw vormen. Vrouwen droegen de chiton tot op hun voeten. Mannen die werkten of paardreden, droegen een korte chiton tot aan de knie, zodat ze makkelijk konden bewegen.

De peplos, πέπλος, was een vrouwenjurk van dikkere wol. Voordat ze hem vastspeldde, vouwde de vrouw de bovenkant van de stof naar beneden, zodat er een tweede laag over haar borst hing. Die omslag is het kenmerk van een peplos. De jurk werd op beide schouders vastgespeld en met een riem gebonden.

De peplos is het oudste van deze kledingstukken. In de 6e eeuw v.Chr. gingen veel vrouwen in plaats daarvan de lichtere linnen chiton dragen. In de 5e eeuw v.Chr. kwam de peplos weer in de mode. Beelden van de godin Athena dragen meestal een peplos, en tijdens het feest van de Panathenaeën in Athene werd een nieuwe peplos voor Athena in de optocht meegedragen.

Over de chiton of de peplos droegen mannen en vrouwen het himation, ἱμάτιον. Het was een heel grote rechthoek van stof, meestal wol. Je wikkelde het om je lichaam en over je linkerschouder. Oudere mannen droegen het vaak om het onderlichaam als een lange rok, met het uiteinde over de linkerschouder geslagen en zonder één speld. Op het fries van het Parthenon zie je mannen in lange himatia meelopen in de grote optocht.

Jonge mannen droegen vaak de chlamys, χλαμύς, een kleinere wollen mantel. Die werd op de rechterschouder vastgespeld en was handig om paard te rijden en te reizen. Reizigers droegen ook een hoed met een brede rand tegen de hete zon en de regen.

Thuis liepen de Grieken vaak op blote voeten. Buiten droegen ze sandalen, σανδάλια, met dunne riempjes, of zachte schoenen en laarzen. Vrouwen bonden hun lange haar vaak op met doeken of linten, en mannen droegen hoofdbanden van stof.

De geschiedschrijver Herodotus, die in de 5e eeuw v.Chr. leefde, vertelt een vreemd verhaal over kledingspelden (Historiën 5.87). Athene stuurde soldaten om te vechten op het eiland Aegina, en maar één man kwam thuis. De vrouwen van de gesneuvelde soldaten waren zo boos dat ze om hem heen gingen staan. Elke vrouw vroeg hem waar haar man was, en ze staken hem met de spelden van hun kleren. Hij stierf.

Volgens Herodotus straften de Atheners de vrouwen daarna door hun kleding te veranderen. De vrouwen mochten de Dorische jurk met de lange spelden niet meer dragen. In plaats daarvan droegen ze de Ionische linnen chiton, waarvoor zulke spelden niet nodig waren. Herodotus voegt eraan toe dat deze jurk eigenlijk niet uit Ionië kwam, maar uit Carië, in Klein-Azië.

We kunnen niet nagaan of het verhaal echt gebeurd is. Misschien vertelden de Grieken het om een verandering in de mode uit te leggen. Maar het laat zien dat de oude spelden lang en scherp waren. Herodotus zegt zelfs dat twee andere steden hun spelden daarna anderhalf keer zo lang maakten.