Minos uygarlığı: Girit’in Minosluları

Girit, Yunanistan’ın en büyük adasıdır; Yunanca ada νησί demektir (Eski Yunanca νῆσος). Orada yaklaşık MÖ 2800’den yaklaşık MÖ 1100’e kadar zengin bir uygarlık gelişti. Bu dönem Tunç Çağı idi: İnsanlar aletlerini ve silahlarını bakır ile kalayın karışımı olan tunçtan yapıyordu.

Minoslular kendilerine “Minoslu” demiyordu. Hangi adı kullandıklarını bilmiyoruz. Bu adı modern çağda İngiliz arkeolog Arthur Evans seçti; Evans 1900’de Knossos’ta kazıya başladı. Bu halka, Yunan mitlerindeki Girit kralı Minos’un (Μίνως) adını verdi. Çok sonra Atinalı tarihçi Thukydides, geleneğe göre ilk donanmaya sahip olan kişinin Minos olduğunu yazdı. Ama Minos bir efsane kahramanıdır ve bu adda gerçek bir kralın yaşayıp yaşamadığını kimse bilmiyor.

Girit, denizin, yani θάλασσα’nın ortasında, Avrupa, Afrika ve Asya arasında yer alır. Minos gemileri başka adalara ve ülkelere mal taşıyordu. Minoslular Mısır’la ve Yunan anakarasındaki insanlarla ticaret yapıyordu.

Minoslular yaklaşık MÖ 1900’den itibaren büyük saraylar yaptı. Yunanca saray ανάκτορο demektir (Eski Yunanca ἀνάκτορον). En ünlüleri Knossos, Phaistos, Malia ve Zakros’tadır. UNESCO 2025’te altı Minos alanını Dünya Mirası Listesi’ne aldı: bu dördü, ayrıca Zominthos ve bugünkü Hanya kentinin altındaki Kydonia.

Bir Minos sarayı yalnızca bir yöneticinin evi değildi. Bütün bölgenin merkeziydi. Orada yiyecek saklanır, atölyelerde çalışılır, dinî törenler yapılır ve kayıtlar tutulurdu. Odalar büyük bir orta avlunun çevresinde yer alıyordu. πίθοι denen dev toprak küpler (bugün πιθάρια) zeytinyağı, şarap ya da tahıl saklıyordu. Borular ve kanallar suyu taşıyordu.

Yaklaşık MÖ 1700’de ilk saraylar yıkıldı. Tarihçiler nedenini kesin olarak bilmiyor: bir deprem, yani σεισμός, ya da bir yangın olabilir. Minoslular sarayları yeniden, daha da büyük yaptı. Knossos’ta o kadar çok oda ve koridor vardı ki insanlar sonradan onu mitteki λαβύρινθος ile, yani yarı insan yarı boğa Minotauros’un kapatıldığı labirentle ilişkilendirdi.

Minoslular renkleri çok severdi. Saraylarının duvarlarını çiçek, kuş ve deniz hayvanı resimleriyle süslerlerdi; bunlardan biri de yunus, yani δελφίνι idi. Fresk denen bu duvar resimlerinin çoğu bugün Kandiye (Heraklion) Arkeoloji Müzesi’ndedir.

Boğa, yani ταῦρος (bugün ταύρος), Minoslular için çok önemliydi. Knossos’tan ünlü bir fresk, hücum eden bir boğanın üzerinden atlayan gençleri gösterir. Bu bir spor muydu, dinî bir tören miydi, yoksa ikisi birden mi? Tarihçiler hâlâ tartışıyor.

Minoslular yazı da biliyordu. İki yazı kullanıyorlardı: Girit hiyeroglifleri ve Lineer A. UNESCO bunları Avrupa’nın en eski iki yazı sistemi olarak tanımlar. Kâtipler Lineer A’yı kil tabletlere ve başka nesnelere yazıyordu. Ama henüz kimse onu okuyamadı; bu yüzden Minosluların hangi dili konuştuğunu hâlâ bilmiyoruz. Bir başka gizem de Phaistos Diskidir: iki yüzü de damgalanmış işaretlerle kaplı yuvarlak bir kil disk. Onun işaretleri de okunamıyor.

Girit’in kuzeyinde, bugün Santorini denen Thera adası bulunur. Yaklaşık MÖ 1600’de ya da biraz daha sonra, adanın yanardağı patladı. Patlama, Minosluların Akrotiri kentini 40 metreden kalın bir kül ve süngertaşı tabakasının altına gömdü. Bilim insanları kesin tarihi hâlâ tartışıyor. Bazı radyokarbon ölçümleri yaklaşık MÖ 1600’ü gösteriyordu. Arkeologların bulduğu eşyalar yaklaşık MÖ 1570–1500’ü gösteriyor. 2018’de ağaç halkalarıyla yapılan bir çalışma MÖ 1600 ile 1525 arasında bir tarih verdi.

Eskiden bu patlamanın Minos dünyasını bitirdiği düşünülürdü. Bugün pek çok tarihçi buna katılmıyor, çünkü Girit’teki saraylar ondan sonra da yıllarca kullanıldı. Ancak yaklaşık MÖ 1450’de Girit’teki pek çok saray ve kent yıkıldı. Bundan sonra anakaradan gelen Yunanlar olan Mikenliler Knossos’ta yaşadı ve hüküm sürdü. Yunancanın erken bir biçimini yazan yeni bir yazı, Lineer B kullanıyorlardı. Minos kültürü yavaş yavaş söndü ve yaklaşık MÖ 1100’de sona ermişti.

Bugün Kandiye yakınlarındaki Knossos’u gezebilirsin. Orada gördüklerinin bir kısmını Evans yeniden yaptı ve uzmanlar bu onarımları hâlâ tartışıyor.