Προθέσεις και πτώσεις: κατά, μετά, παρά, λόγω
Πολλές συνηθισμένες προθέσεις συντάσσονται με αιτιατική, ενώ άλλες παίρνουν γενική ή έχουν διαφορετική σημασία ανάλογα με την πτώση. Το «κατά» και το «μετά» δείχνουν καθαρά τη διαφορά.
Η αιτιατική ως προεπιλογή
Συχνές προθέσεις όπως «σε, από, για, με, ως, προς, χωρίς, μέχρι, ίσαμε» συντάσσονται με αιτιατική: «σε έναν φίλο», «χωρίς τον Νίκο», «μέχρι το μεσημέρι». Υπάρχουν όμως και προθέσεις ή προθετικές εκφράσεις που απαιτούν γενική, όπως «λόγω», «μεταξύ» και «εναντίον».
- Θα μιλήσω σε έναν φίλο για το θέμα.Θα μιλήσω σε έναν φίλο για το θέμα.
- Δεν ξεκινάμε χωρίς τον Νίκο.Δεν ξεκινάμε χωρίς τον Νίκο.
- Θα σε περιμένω μέχρι το μεσημέρι.Θα σε περιμένω μέχρι το μεσημέρι.
- Το γραφείο θα παραμείνει κλειστό λόγω απεργίας.Το γραφείο θα παραμείνει κλειστό λόγω απεργίας.
Η γενική: άλλη σημασία
Ορισμένες μορφές αλλάζουν σημασία ή λειτουργία ανάλογα με την πτώση. Για παράδειγμα, «κατά της πρότασης» σημαίνει εναντίον της πρότασης, ενώ «κατά τη διάρκεια» είναι χρονική έκφραση. «Μετά το φαγητό» δηλώνει χρόνο, ενώ το παγιωμένο «μετά χαράς» δηλώνει πρόθυμη αποδοχή.
| πρόθεση | + αιτιατική | + γενική |
|---|---|---|
| κατά | κατά τη διάρκεια (χρόνος) | κατά της πρότασης (εναντίον) |
| μετά | μετά το φαγητό (χρόνος) | μετά χαράς (τρόπος, παγιωμένο) |
| παρά | παρά τις προσπάθειες (εναντίωση) | παρά του υπουργείου (από, επίσημο) |
| υπέρ | — | υπέρ της πρότασης (ευνοϊκά) |
| εναντίον | — | εναντίον του κατηγορουμένου |
| μεταξύ | — | μεταξύ των κρατών |
| λόγω | — | λόγω καιρού (αιτία) |
| εκτός | εκτός από τον Νίκο | εκτός ελέγχου (παγιωμένο) |
Το ίδιο θέμα σε άλλα επίπεδα
Συχνές ερωτήσεις
Ποια πτώση παίρνουν οι συνηθισμένες ελληνικές προθέσεις;
Σχεδόν πάντα αιτιατική: «σε», «από», «για», «με», «ως», «προς», «χωρίς», «μέχρι», «παρά». Αυτός είναι ο βασικός κανόνας και καλύπτει σχεδόν τα πάντα: «Θα μιλήσω σε έναν φίλο για το θέμα», «Δεν ξεκινάμε χωρίς τον Νίκο».
Γιατί το «κατά» αλλάζει σημασία ανάλογα με την πτώση;
Επειδή η ίδια πρόθεση συντάσσεται με δύο πτώσεις και λέει δύο αντίθετα πράγματα: «κατά της πρότασης» (εναντίον, με γενική) και «κατά τη συζήτηση» (στη διάρκεια, με αιτιατική). Δεν είναι υφολογική λεπτομέρεια.
Ποιος είναι ο ασφαλής κανόνας για την πτώση μετά από πρόθεση;
Σε περίπτωση αμφιβολίας, αιτιατική: είναι η βασική πτώση των νέων ελληνικών. Η γενική εμφανίζεται μόνο με τις λόγιες προθέσεις («λόγω», «βάσει», «υπέρ», «κατά» με τη σημασία «εναντίον»), που ανήκουν στον επίσημο γραπτό λόγο.