Παραγωγή λέξεων: επιθήματα, προθήματα και νέες σημασίες
Πώς επιθήματα και προθήματα σχηματίζουν συγγενικές λέξεις — χωρίς να λειτουργούν πάντα με μηχανικό κανόνα.
Από το ρήμα στο ουσιαστικό
Συχνά, αλλά όχι πάντα, τα επιθήματα δίνουν διαφορετικές σημασίες: -ση σε αφηρημένη πράξη («μετάφραση»), -μα σε αποτέλεσμα ή προϊόν («γράμμα», «μετάφρασμα»), -σιμο σε δραστηριότητα («τρέξιμο») και -τής/-τρια σε πρόσωπο («τραγουδιστής/τραγουδίστρια»). Κάθε λέξη μαθαίνεται ως ξεχωριστό λεξικό στοιχείο.
- Η μετάφραση του κειμένου πήρε δύο εβδομάδες.Η μετάφραση του κειμένου πήρε δύο εβδομάδες.
- Το δίδαγμα αυτής της ιστορίας είναι απλό.Το δίδαγμα αυτής της ιστορίας είναι απλό.
- Το τρέξιμο με ξεκουράζει περισσότερο από τον ύπνο.Το τρέξιμο με ξεκουράζει περισσότερο από τον ύπνο.
- Δουλεύει ως μεταφράστρια σε εκδοτικό οίκο.Δουλεύει ως μεταφράστρια σε εκδοτικό οίκο.
| ρήμα | -ση | -μα / -σιμο | πρόσωπο |
|---|---|---|---|
| μεταφράζω | μετάφραση | μετάφρασμα | μεταφραστής/-άστρια |
| διδάσκω | διδασκαλία | δίδαγμα | δάσκαλος/δασκάλα |
| τρέχω | — | τρέξιμο | δρομέας |
| μαγειρεύω | μαγειρική | μαγείρεμα | μάγειρας/μαγείρισσα |
Από το επίθετο στην ιδιότητα
Διαφορετικά επίθετα σχηματίζουν ουσιαστικά με διαφορετικά επιθήματα: «ταχύς → ταχύτητα», «πιθανός → πιθανότητα», «ζεστός → ζεστασιά», «καλός → καλοσύνη», «δίκαιος → δικαιοσύνη». Το -ότητα είναι παραγωγικό σε αρκετές λέξεις, όπως «βιωσιμότητα», αλλά δεν εφαρμόζεται αυτόματα σε κάθε επίθετο.
- Η βιωσιμότητα του έργου εξαρτάται από τη χρηματοδότηση.Η βιωσιμότητα του έργου εξαρτάται από τη χρηματοδότηση.
- Η πιθανότητα βροχής για αύριο είναι μικρή.Η πιθανότητα βροχής για αύριο είναι μικρή.
- Μου λείπει η ζεστασιά του πατρικού μου σπιτιού.Μου λείπει η ζεστασιά του πατρικού μου σπιτιού.
- Μας βοήθησε από καθαρή καλοσύνη.Μας βοήθησε από καθαρή καλοσύνη.
Τα προθήματα που αλλάζουν τα πάντα
Τα προθήματα συχνά αλλάζουν τη σημασία, αλλά η σημασία τους εξαρτάται από τη λέξη: «ξεκλειδώνω» δηλώνει αφαίρεση κλειδώματος, «ανανεώνω» δηλώνει ανανέωση, «συνεργάζομαι» δηλώνει κοινή δράση και «άγνωστος» δηλώνει απουσία γνώσης. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε όλες τις σημασίες μόνο από το πρόθημα· μαθαίνουμε τα συχνά ζεύγη μαζί.
- Ξεκλείδωσε την πόρτα και μπήκε χωρίς να χτυπήσει.Ξεκλείδωσε την πόρτα και μπήκε χωρίς να χτυπήσει.
- Πρέπει να ανανεώσω το διαβατήριό μου πριν από το ταξίδι.Πρέπει να ανανεώσω το διαβατήριό μου πριν από το ταξίδι.
- Συνεργαζόμαστε στενά με δύο πανεπιστήμια του εξωτερικού.Συνεργαζόμαστε στενά με δύο πανεπιστήμια του εξωτερικού.
- Ο δράστης παραμένει άγνωστος στις αρχές.Ο δράστης παραμένει άγνωστος στις αρχές.
Σειρά σου
Διάλεξε τον σωστό τύπο.