Ποια αντωνυμία επιλέγω; αυτός, κάποιος, ο εαυτός μου, που
Σύγκρινε τέσσερις βασικές ομάδες αντωνυμιών και μάθε ποια ταιριάζει σε κάθε νόημα: αναφορά, αόριστη ταυτότητα, αυτοπάθεια ή αναφορική σύνδεση.
Αυτός, εκείνος, τέτοιος, τόσος: τι δείχνει ο καθένας
Το «αυτός» δείχνει συνήθως κάτι κοντινό ή ήδη γνωστό στη συζήτηση, ενώ το «εκείνος» κάτι πιο μακρινό ή έντονα αντιθετικό. Το «τέτοιος» δείχνει είδος ή ποιότητα και το «τόσος» ποσότητα ή βαθμό. Σε ένα κείμενο τα «αυτός» και «εκείνος» μπορούν να ξεχωρίσουν δύο πρόσωπα ή πράγματα, αλλά η αναφορά τους πρέπει να προκύπτει καθαρά από τα συμφραζόμενα· δεν υπάρχει απόλυτος κανόνας ότι το ένα αναφέρεται πάντοτε στο πιο πρόσφατο ουσιαστικό.
- Κράτησα αυτό το άρθρο, όχι εκείνο που διάβασα χθες.Κράτησα αυτό το άρθρο, όχι εκείνο που διάβασα χθες.
- Αυτή η πρόταση στέκει· εκείνη, την περασμένη εβδομάδα, δεν έστεκε.Αυτή η πρόταση στέκει· εκείνη, την περασμένη εβδομάδα, δεν έστεκε.
Κάποιος, κανείς, κάθε, καθένας: γνωρίζω ποιος είναι;
Το «κάποιος» δηλώνει πρόσωπο άγνωστο ή μη κατονομαζόμενο: «Κάποιος σε ζήτησε». Τα «κανείς/κανένας» εμφανίζονται συνήθως σε άρνηση («Δεν ήρθε κανείς») και σε ερωτήσεις ή υποθετικές προτάσεις με τη σημασία «οποιοσδήποτε άνθρωπος»: «Ήρθε κανείς;», «Αν δεις κανέναν, πες μου». Το «κάθε» συνοδεύει ουσιαστικό, ενώ το «καθένας» μπορεί να σταθεί μόνο του. Τα «μερικοί», «άλλος», «όλος» και «ο ίδιος» εκφράζουν διαφορετικά είδη ποσότητας ή ταυτότητας.
- Κάποιος σε ζήτησε στο τηλέφωνο.Κάποιος: υπαρκτό αλλά μη κατονομαζόμενο πρόσωπο.
- Δεν ήρθε κανείς στη συνάντηση.Με «δεν»: κανείς = ούτε ένας.
- Ήρθε κανείς όσο έλειπα;Χωρίς «δεν», σε ερώτηση: κανείς = οποιοσδήποτε.
- Κάθε μαθητής πήρε ένα βιβλίο και ο καθένας διάλεξε μόνος του.κάθε + ουσιαστικό· ο καθένας στέκεται μόνος του.
| αντωνυμία | σημασία | παρατήρηση |
|---|---|---|
| κάποιος | ένας ορισμένος | θετικό, αόριστο |
| κανένας | κανείς / κάποιος σε ερώτηση | αρνητικό μόνο με «δεν» |
| κάθε | όλα τα μέλη, ένα προς ένα | άκλιτο· συνοδεύει ουσιαστικό |
| καθένας | κάθε πρόσωπο χωριστά | κλίνεται και μπορεί να σταθεί μόνο του |
| μερικοί | ορισμένοι | μόνο πληθυντικός |
| ο ίδιος | ταυτότητα, όχι αυτοπάθεια | ≠ ο εαυτός μου |
Ο εαυτός μου, ο ίδιος, μόνος μου — και που ή ο οποίος
Η αυτοπάθεια εκφράζεται με τη φράση «ο εαυτός μου»: «Προσέχει τον εαυτό του». Το «ο ίδιος» τονίζει την ταυτότητα («ήρθε ο ίδιος ο διευθυντής»), ενώ το «μόνος μου» σημαίνει χωρίς βοήθεια ή χωρίς παρέα. Στις αναφορικές προτάσεις το άκλιτο «που» είναι η συνηθέστερη επιλογή. Χρησιμοποιούμε τύπο του «ο οποίος» όταν προηγείται πρόθεση («για το οποίο μιλήσαμε») ή όταν θέλουμε να δηλώσουμε καθαρά το γένος, τον αριθμό ή το πρόσωπο στο οποίο αναφερόμαστε.